Bộ GD&ĐT đang lấy ý kiến cho dự thảo Nghị định quy định về phổ cập giáo dục và giáo dục bắt buộc. Theo nội dung dự thảo, giáo dục bắt buộc được xác định từ cấp tiểu học đến hết THCS, đồng thời làm rõ trách nhiệm của gia đình, nhà trường và chính quyền địa phương trong việc bảo đảm trẻ em hoàn thành chương trình học.
Theo dự thảo, mọi công dân trong độ tuổi quy định có nghĩa vụ học tập để đạt trình độ phổ cập giáo dục và giáo dục bắt buộc. Gia đình có trách nhiệm tạo điều kiện cho con em trong độ tuổi đến trường và hoàn thành chương trình học. Các cơ sở giáo dục phải tổ chức thực hiện phổ cập giáo dục, giáo dục bắt buộc và xóa mù chữ theo chức năng, nhiệm vụ được giao.
Một điểm đáng chú ý là dự thảo bổ sung cơ chế theo dõi, quản lý và hỗ trợ học sinh trong suốt quá trình học tập. Thay vì chỉ tập trung vào việc công nhận kết quả cuối cùng, cơ quan quản lý sẽ chú trọng kiểm soát quá trình học tập của học sinh. Cách tiếp cận này được kỳ vọng giúp phát hiện sớm những trường hợp có nguy cơ bỏ học để kịp thời hỗ trợ, hạn chế tình trạng học sinh rời bỏ trường lớp giữa chừng.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng trong bối cảnh nhu cầu học tập của xã hội ngày càng cao, việc chỉ dừng giáo dục bắt buộc ở bậc THCS có thể chưa đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực trong giai đoạn mới.
TS Phạm Hiệp, Viện trưởng Nghiên cứu Giáo dục và Chuyển giao tri thức, Trường Đại học Thành Đô, cho rằng, Việt Nam nên cân nhắc đưa giáo dục bắt buộc lên bậc THPT. Khi học sinh hoàn thành 12 năm giáo dục phổ thông trước khi phân luồng, các em sẽ có nền tảng tốt hơn để lựa chọn con đường học tập và nghề nghiệp phù hợp.
Theo TS Phạm Hiệp, áp lực thi vào lớp 10 hiện nay có liên quan chặt chẽ đến cách tiếp cận phân luồng sau THCS. Trong mô hình đào tạo nghề hiện nay, nhiều học sinh sau lớp 9 vừa học văn hóa ở mức hạn chế, vừa phải tham gia thị trường lao động khá sớm. Điều này có thể khiến các em chưa có đủ nền tảng để định hướng nghề nghiệp phù hợp với năng lực và sở thích của mình.
Ông cũng dẫn kinh nghiệm quốc tế cho thấy phần lớn các quốc gia phát triển đều để học sinh hoàn thành 12 năm phổ thông trước khi phân luồng sang các hướng đào tạo khác nhau. Khi đó, việc lựa chọn nghề nghiệp sẽ thuận lợi hơn vì người học đã có thời gian phát triển năng lực cá nhân.
Tại Việt Nam, nhu cầu học tiếp lên THPT của học sinh và phụ huynh rất lớn, đặc biệt ở các đô thị phát triển. Tuy nhiên, do định hướng phân luồng sau THCS, hệ thống trường THPT công lập chưa được mở rộng tương xứng với nhu cầu thực tế.
Hệ quả là mỗi năm kỳ thi vào lớp 10 tại các thành phố lớn luôn diễn ra trong bối cảnh căng thẳng. Phụ huynh phải tính toán nguyện vọng như một "bài toán khó" để tăng cơ hội trúng tuyển cho con. Không ít học sinh ở khu vực nội thành buộc phải đăng ký học tại các trường ngoại thành hoặc tìm cơ hội vào trường công lập ở các địa phương lân cận.
Phổ cập giáo dục THPT là hướng đi cần thiếtThực tế tuyển sinh lớp 10 những năm gần đây cho thấy sự chênh lệch lớn giữa các địa phương. Trong khi nhiều thành phố lớn thường xuyên quá tải trường công lập thì ở một số tỉnh, việc tuyển sinh lại khá dễ dàng do thiếu học sinh đăng ký.
Năm 2025 là năm đầu tiên kỳ thi vào lớp 10 THPT công lập không chuyên trên cả nước áp dụng công thức tính điểm tuyển sinh thống nhất. Theo đó, tổng điểm ba môn Toán, Ngữ văn và môn thứ ba được cộng trực tiếp, không nhân hệ số, với mức tối đa 30 điểm.
Tuy nhiên, ngay trong năm đầu triển khai đã xuất hiện nhiều mức điểm chuẩn thấp kỷ lục. Tại Đắk Lắk, Trường THPT Hai Bà Trưng (thị xã Buôn Hồ cũ) lấy điểm chuẩn nguyện vọng 1 chỉ 2,5 điểm, tức chưa đến 0,84 điểm mỗi môn. Thống kê cho thấy có 11 trong tổng số 50 trường THPT tại tỉnh này lấy dưới 5 điểm.
Ngay tại Hà Nội, một số trường ở khu vực ngoại thành cũng chỉ lấy từ 10 đến 13 điểm, tương đương trung bình khoảng 3–4 điểm mỗi môn.
Theo các chuyên gia, hiện tượng này phản ánh sự chênh lệch lớn giữa các địa phương và đặt ra câu hỏi về tính hợp lý của chỉ tiêu phân luồng hiện nay. Nhiều tỉnh, thành đang áp dụng tỷ lệ cứng, theo đó khoảng 30–40% học sinh sau lớp 9 phải chuyển sang hệ giáo dục nghề nghiệp.
Các chuyên gia cho rằng giáo dục THPT không chỉ cung cấp kiến thức học thuật mà còn giúp học sinh hình thành các năng lực nền tảng như tư duy phản biện, kỹ năng học tập suốt đời và khả năng thích ứng với thị trường lao động.
Vì vậy, việc từng bước tiến tới phổ cập giáo dục THPT được xem là hướng đi cần thiết, không chỉ góp phần giảm áp lực thi lớp 10 mà còn tạo nền tảng nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục bình đẳng cho học sinh.
Khánh Linh (theo Tiền phong, Tri thức)
