Khi hội nhóm mạng xã hội dẫn lối lệch lạc - Kỳ 6: Trẻ dịch chuyển vào 'vùng mù' của cha mẹ

Những vết thương trẻ tự làm đau bản thân - Ảnh: DƯƠNG LIỄU

Không còn dừng ở việc nghiện điện thoại hay chơi game quá mức, nhiều trẻ hiện nay âm thầm tham gia các hội nhóm kín trên mạng, nơi các chuẩn mực hành vi bị đảo lộn, ranh giới đúng - sai trở nên mờ nhạt và hệ quả gây ảnh hưởng tiêu cực đến giới trẻ.

Sự phát triển nhanh chóng của mạng xã hội đang đặt ra những thách thức ngày càng phức tạp trong việc bảo vệ sức khỏe tâm thần trẻ vị thành niên.

Anime bạo lực và quá trình lệch lạc nhận thức

Chia sẻ với Tuổi Trẻ, nhà tâm lý học lâm sàng Nguyễn Hồng Bách (Hội Tâm lý học Việt Nam) cho biết qua thực tiễn can thiệp, ông thường xuyên gặp các trường hợp trẻ chịu tác động từ hai dạng hội nhóm nổi bật.

Đó là nhóm liên quan đến anime mang yếu tố bạo lực và nhóm cờ bạc online - những nhóm có ảnh hưởng trực tiếp đến nhận thức, cảm xúc và hành vi trẻ vị thành niên.

Chuyên gia này khẳng định bản thân anime không phải là vấn đề. Nhiều bộ truyện tranh, phim hoạt hình Nhật Bản mang giá trị nhân văn, truyền cảm hứng về tình bạn, nỗ lực cá nhân và gia đình.

Tuy nhiên, nguy cơ xuất hiện khi trẻ tiếp cận anime bạo lực với tần suất dày đặc trong môi trường hội nhóm không có sự định hướng.

Không ít trẻ không dừng lại ở việc xem anime như một hình thức giải trí mà dần đồng nhất bản thân với nhân vật. Quá trình này diễn ra âm thầm, bắt đầu từ đọc truyện, xem phim sau đó cosplay hình thức rồi tiến tới sao chép cả tư duy, cách nhìn xã hội và cách giải quyết vấn đề của nhân vật.

Một số bộ anime xây dựng hình ảnh nhân vật có "quyền sinh - quyền sát", nơi bạo lực được hợp thức hóa như công cụ để khẳng định bản thân hoặc giải quyết mâu thuẫn. Khi trẻ chưa đủ khả năng phân biệt rạch ròi giữa hư cấu và đời thực, những thông điệp này dễ hình thành góc nhìn lệch lạc về giá trị sống.

Đáng lo ngại hơn, trong nhiều hội nhóm anime kín, hành vi tự hại không chỉ được nhắc đến như trải nghiệm cá nhân mà còn được chia sẻ, hướng dẫn và "bình thường hóa". Có những nhóm lan truyền clip cắt tay, rạch da, kèm theo chỉ dẫn cách gây đau nhưng "không nguy hiểm" với mục đích được cho là để giải tỏa cảm xúc tiêu cực.

"Hội chứng ở ẩn" và thế giới riêng của trẻ

Từ góc độ lâm sàng, chuyên gia Nguyễn Hồng Bách cho biết hiện nay xuất hiện một dạng rối loạn mà ông gọi là "hội chứng ở ẩn", một hình thức né tránh xã hội và giao tiếp. Những trẻ này thường từng trải qua sang chấn tâm lý sớm, xuất phát từ môi trường học đường hoặc xã hội.

Biểu hiện thường thấy là đắm chìm vào truyện tranh (anime), thế giới ảo, ngại tiếp xúc xã hội, suy nghĩ cực đoan, không có xu hướng vượt khó, sống phụ thuộc vào gia đình, xa lánh các mối quan hệ thực. Bên cạnh đó là lối sống thiếu tổ chức, lười vận động, rối loạn ăn uống và giấc ngủ, ít quan tâm đến vệ sinh cá nhân.

Một số biểu hiện có thể giống nghiện game hoặc nghiện công nghệ nhưng nguyên nhân nền tảng lại khác nhau. Với những trẻ thuộc phổ tự kỷ chức năng, sự đắm chìm công nghệ mang tính đặc điểm phát triển. Trong khi đó với trẻ vướng sang chấn tâm lý, rối loạn thường xuất hiện muộn hơn, chủ yếu sau 13-14 tuổi và gắn với các áp lực tâm lý kéo dài.

Điều đáng nói, khi trẻ đang gặp vấn đề về tâm lý hay gặp một số hội chứng tâm lý, việc trẻ tham gia các hội nhóm kín có nội dung độc hại có thể làm tăng yếu tố nguy cơ trẻ ngược đãi bản thân.

Theo ông, tự ngược đãi bản thân là hành vi cố ý gây đau đớn về thể chất hoặc tinh thần nhằm giải tỏa những bức bối nội tâm, cảm giác bất lực hoặc mâu thuẫn mà người trẻ không biết chia sẻ cùng ai.

Bên cạnh hành vi, trẻ còn rơi vào trạng thái cảm xúc ức chế kéo dài buồn chán, mệt mỏi, dễ cáu giận, rối loạn giấc ngủ, lo âu. Các triệu chứng cơ thể cũng xuất hiện như hồi hộp, tức ngực, khó thở, chóng mặt, đau đầu, rối loạn tiêu hóa... khiến tình trạng tâm lý ngày càng trầm trọng.

Ông cũng từng tiếp nhận trường hợp một nữ sinh viên năm nhất sống khép kín, luôn không thỏa mãn với thành tích học tập của bản thân. Áp lực hoàn hảo cộng với việc không dám chia sẻ với gia đình hay bạn bè khiến em tìm đến hành vi tự rạch tay như một cách giải tỏa. Những vết đau thể xác trở thành cách "đối phó" với nỗi đau tinh thần.

"Đáng lo ngại là khi trẻ tham gia những nhóm có những người đang gặp vấn đề tương tự, cũng tự hại, tự làm đau bản thân, trẻ cảm thấy đó là những người bạn, những người có cùng chung "tần số". Điều đó càng khiến trẻ dễ thực hiện theo những hành vi này và không thoát khỏi thế giới ảo đó.

Đặc biệt, mức độ nguy hiểm ở nhóm có rối loạn tâm lý cao hơn rất nhiều, nhất là khi hành vi được củng cố trong môi trường hội nhóm kín", chuyên gia Hồng Bách nhận định.

Những hoạt động tập thể tích cực, vui vẻ của cha mẹ, trường lớp gắn với trẻ sẽ giúp trẻ tránh được cạm bẫy mặt tối trên mạng xã hội - Ảnh: THÙY CHI

Ngoài vòng kiểm soát của cha mẹ

Khác với các nền tảng phổ biến như Facebook hay Instagram, nơi phụ huynh còn có thể phần nào theo dõi hoạt động của con. Nhiều trẻ hiện nay đang dịch chuyển sang các không gian có tính bảo mật cao như Telegram, nhóm chat ẩn danh hoặc những website khó kiểm soát.

Vì vậy theo chuyên gia tâm lý, thay vì chỉ kiểm soát hay cấm đoán, vai trò của việc đồng hành, lắng nghe và kịp thời phát hiện những thay đổi bất thường trong cảm xúc, hành vi của trẻ là điều rất quan trọng.

Ở góc độ xã hội, trẻ vị thành niên hiện nay đang chịu sức ép lớn từ cả hai phía. Nhà trường nặng về truyền đạt tri thức và kỷ luật, trong khi gia đình nhiều khi sử dụng quyền uy để áp đặt kỳ vọng. Khi không tìm được không gian an toàn để bày tỏ cảm xúc, trẻ dễ tìm đến những "thế giới kín" trên mạng, nơi vừa là chỗ trú ẩn vừa tiềm ẩn nguy cơ đẩy các em xa rời thực tại.

"Việc điều trị có thể giúp giảm và loại bỏ hành vi tự hại, song tính ổn định không cao, cần liệu pháp lặp lại định kỳ. Quan trọng hơn là tạo điều kiện để trẻ được tiếp xúc, chia sẻ trong mối quan hệ ngang hàng, có cơ hội giao tiếp với thế giới thực và cảm nhận sự yêu thương, thấu hiểu từ gia đình.

Và đối với những trẻ đã có vấn đề tâm lý, mắc các hội chứng tâm lý cần được tham vấn để có liệu pháp điều trị phù hợp", chuyên gia Hồng Bách nhấn mạnh.

_____________________________________________

Giúp trẻ vượt qua cạm bẫy mặt tối trên thế giới mạng, gia đình là nền tảng cốt lõi để "chữa lành" cho trẻ...

Kỳ tới: Gia đình nên là nơi trẻ muốn “thuộc về”