Giữa dòng chảy hối hả của thời gian, có những điều tưởng chừng đã bị lãng quên, nhưng khi chạm tới, lại khiến lòng người lặng đi vì xúc động. Ở Bát Tràng, chiếc lò Bầu cổ chính là một phần ký ức như thế.
Chỉ cần hỏi thăm một người dân trong làng, không ai là không biết đường đến lò Bầu. Sự thân thiện, nhiệt tình chỉ đường của họ giống như cách mà ngọn lửa trong lò năm xưa từng cháy âm ỉ, bền bỉ và đầy ấm áp. Lò Bầu không chỉ là một điểm đến, mà còn là nơi lưu giữ linh hồn của cả một làng nghề.
Lò Bầu cổ giờ là nơi du khách tham quan và tìm hiểu về nghề làm gốm truyền thống tại Bát Tràng.
Không ai biết chính xác chiếc lò đầu tiên ra đời từ khi nào. Chỉ biết rằng từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, những chiếc lò Bầu đã âm thầm đồng hành cùng bao thế hệ nghệ nhân. Có một thời, cả làng có tới hàng chục chiếc lò đỏ lửa suốt ngày đêm. Trong ký ức của các bậc cao niên, đó là những tháng năm mà bầu trời Bát Tràng luôn phảng phất khói nung, và ánh lửa thì chưa từng tắt. Những người thợ gốm miệt mài bên bàn xoay, bên lò nung, gửi cả cuộc đời mình vào từng sản phẩm.
Thế rồi, thời gian đổi thay. Lò ga, lò điện xuất hiện dần thay thế những chiếc lò cổ. Ngọn lửa của lò Bầu cũng vì thế mà lụi tàn theo năm tháng. Đến hôm nay, chỉ còn lại một lò duy nhất, đứng lặng lẽ như một chứng nhân của lịch sử.
Khung cảnh bên ngoài lò Bầu cổ.
Ngồi bên bàn xoay trong căn nhà nhỏ gần đó, nghệ nhân Phạm Ngọc Huy (76 tuổi) không giấu được xúc động khi nhắc về "trái tim" của làng nghề xưa. Ông bảo, đây là chiếc lò nung cổ nhất và lớn nhất còn sót lại ở Bát Tràng. Thiết kế của nó độc đáo lắm, những bầu vòm nối tiếp nhau, cong cong như dải lưng rồng, dùng củi để nung, giữ nhiệt tuyệt vời. Có những sản phẩm lớn, những loại men đòi hỏi kỹ thuật cao, chỉ có lò Bầu mới làm được.
Giọng ông trầm xuống khi nhắc về những ngày lò vẫn còn lửa. Đối với người dân Bát Tràng, lò Bầu không chỉ là nơi nung gốm. Nó là cái nôi, là nhịp thở, là chứng nhân cho biết bao công đoạn khắt khe, cho mồ hôi, cho đôi bàn tay tài hoa của bao thế hệ.
Lò Bầu cổ là nơi gìn giữ kỹ thuật nung gốm truyền thống của làng nghề Bát Tràng.
Hôm nay, chiếc lò cổ ấy không còn đỏ lửa nữa. Nhưng nó lại được khoác lên mình một sứ mệnh mới, trở thành điểm hẹn cho những ai muốn tìm về nguồn cội. Đến đây, người ta không chỉ được chiêm ngưỡng một công trình hơn trăm năm tuổi, mà còn được chạm tay vào quá khứ. Từng viên gạch, từng mái vòm như kể lại câu chuyện của đất và lửa, của những con người đã sống trọn đời với nghề.
Nhiều du khách lần đầu ghé thăm không khỏi ngỡ ngàng. Chị Bích Ngọc, một du khách trẻ, chia sẻ rằng chiếc lò cổ tinh xảo hơn rất nhiều so với tưởng tượng. Không phải là một khối thô cứng, mà là một công trình mềm mại với những vòm cuốn liên tiếp, mang vẻ đẹp vừa mộc mạc vừa kỳ công.
Du khách trải nghiệm làm gốm tại điểm tham quan lò Bầu cổ.
Chị Ngọc cũng cho biết: "Trải nghiệm tự tay nặn gốm cũng rất thú vị, dù sản phẩm của mình chưa hoàn hảo, nhưng trong lòng chị vẫn vui". Và đặc biệt, điều khiến tôi xúc động hơn cả, là tình cảm của những nghệ nhân nơi đây dành cho du khách và cho chiếc lò cổ.
Ngay trong một góc xưởng nhỏ cạnh lò Bầu, nghệ nhân Vũ Thành Như (43 tuổi) vừa thoăn thoắt đôi tay bên bàn xoay vừa trò chuyện. Anh bảo khách đến nhiều cũng vui, vì quê hương mình được biết đến. Xưởng của anh làm theo không gian mở, không thu phí, du khách có thể tự do ghé vào chụp ảnh, hỏi chuyện về lò cổ, về quy trình làm nghề. Đó là niềm động lực lớn với những người giữ lửa như anh.
Nghệ nhân Vũ Thành Như thường vừa làm việc vừa kể chuyện cho du khách nghe.
Rồi anh trầm ngâm một lát, thừa nhận khách đông đôi khi cũng ảnh hưởng đến công việc, làm giảm tiến độ sản xuất. Nhưng rồi anh cười: "Dù vậy, mình vẫn niềm nở, coi đó là một phần của công việc, không thể tránh".
Câu nói giản dị ấy lại chứa đựng một sự nhẫn nại và tình yêu nghề sâu sắc. Bởi với những nghệ nhân như anh, lò Bầu cổ không chỉ là một công trình trăm năm tuổi, mà còn là ký ức, là niềm tự hào, là minh chứng sống động cho lịch sử và văn hóa của làng gốm. Mỗi vị khách tìm đến, lắng nghe và trải nghiệm, cũng chính là đang góp phần giữ cho ký ức ấy tiếp tục được kể lại.
Người nghệ nhân gửi hồn vào từng nét gốm.
Đến với lò Bầu cổ, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng một di sản, mà còn được bước vào một thế giới nơi đất quện với nước, nơi bàn tay người nghệ nhân nhào nặn từng đường nét, nơi lửa hồng từ lò Bầu ngày xưa sưởi ấm biết bao sản phẩm trước khi ra đời. Được lắng nghe, được sờ tay vào từng lớp gạch cũ, được tự mình tạo ra một sản phẩm thô mộc nhưng đầy yêu thương, đó là cách để hiểu thấu sự công phu, tỉ mỉ, và cũng là cách để cảm nhận một sức sống bền bỉ, lặng lẽ mà kiên cường của một làng nghề hàng trăm năm tuổi.
Lò Bầu cổ với các vòm cuốn liên tiếp tựa như vỏ sò úp nối vào nhau.
Lò Bầu cổ hôm nay không còn lửa, nhưng "linh hồn" của nó thì chưa bao giờ tắt. Bởi vẫn còn những nghệ nhân ngày ngày miệt mài bên bàn xoay, vẫn còn những du khách tìm về, vẫn còn những câu chuyện được kể, những bàn tay trẻ được truyền nghề. Và quan trọng hơn cả, vẫn còn một thứ lửa âm ỉ cháy trong tim những người con của làng gốm, đó là ngọn lửa của niềm tự hào, của tình yêu với nghề, với cha ông và với những gì thuộc về cội nguồn.
Một lần đến Bát Tràng, một lần đứng trước lò Bầu cổ, lặng nghe câu chuyện về những ngày lửa đỏ rực suốt đêm, người ta sẽ hiểu rằng có những giá trị không nằm ở sự hiện đại hay tiện nghi, mà nằm ở chiều sâu của ký ức, ở sự tiếp nối thầm lặng qua bao thế hệ. Và giữa dòng đời vội vã, việc chiếc lò Bầu trăm năm tuổi vẫn đứng đó, là điểm tựa để kể chuyện làng nghề, là sợi dây kết nối giữa quá khứ lẫm liệt và tương lai bền vững.
Video: Cận cảnh lò Bầu cổ duy nhất còn lại ở Bát Tràng.
Lò Bầu cổ là nơi gìn giữ kỹ thuật nung gốm truyền thống của làng nghề Bát Tràng.
Quốc Tiệp
