PGS.TS Lê Văn Anh Cường (phải) và ThS Nguyễn Văn Thuận chuẩn bị máy hỗ trợ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ - Ảnh: TRẦN HUỲNH
Máy radar xuyên đất, vốn được dùng để khảo sát công trình ngầm, dò hố sụt hay hệ thống cấp nước, nay được các nhà khoa học Trường đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia TP.HCM) ứng dụng để hỗ trợ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, góp phần đưa những người đã hy sinh trở về với gia đình.
Từ phòng thí nghiệm đến chiến trường xưa
Một buổi tối đầu tháng 6-2026, điện thoại của PGS.TS Lê Văn Anh Cường - Trưởng bộ môn vật lý địa cầu, khoa vật lý - vật lý kỹ thuật, Trường đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia TP.HCM) - đổ chuông.
Hiệu trưởng Trần Lê Quan yêu cầu ông khẩn trương tập hợp lực lượng, chuẩn bị thiết bị để lên đường hỗ trợ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại Kon Tum (cũ).
Ngay hôm sau, đoàn có mặt tại khu vực chỉ định trên đường Trường Chinh (phường Kon Tum, tỉnh Quảng Ngãi) để khảo sát.
Đây chỉ là một trong nhiều chuyến công tác của nhóm chuyên gia vật lý địa cầu sau khi Chính phủ giao Trường đại học Khoa học tự nhiên cử giảng viên sử dụng các thiết bị chuyên dụng như radar xuyên đất tham gia "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", kéo dài đến ngày 27-7-2027.
Ba thành viên trực tiếp tham gia gồm PGS.TS Lê Văn Anh Cường, ThS Nguyễn Văn Thuận và ThS Nguyễn Ngọc Trường.
Theo ông Cường, nhóm đã đồng hành cùng các cơ quan chức năng trong công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ từ nhiều năm trước.
Năm 2025, khi nhận được đề nghị từ Bộ Tư lệnh TP.HCM, nhóm mang thiết bị đến khảo sát một số vị trí nghi có hài cốt liệt sĩ ở Bình Dương (cũ) và từ đó tiếp tục tham gia nhiều đợt khảo sát khác.
Radar xuyên đất "đọc" những bất thường dưới lòng đất
Thiết bị mà nhóm sử dụng là radar xuyên đất, một trong những hệ thống hiện đại của ngành vật lý địa cầu.
Radar xuyên đất hoạt động bằng sóng điện từ. Khi sóng gặp môi trường hoặc vật thể bất thường dưới lòng đất sẽ phản hồi trở lại. Từ đây, chuyên gia phân tích và xác định những vị trí có dấu hiệu dị thường.
Thiết bị này thường được sử dụng để khảo sát địa chất tầng nông và xác định các công trình ngầm như cáp quang, đường ống cấp nước, hệ thống điện hay hố sụt.
"Trước đây chúng tôi chủ yếu phục vụ các lĩnh vực liên quan đến công trình dân dụng, địa chất và tài nguyên môi trường. Nay được tham gia chiến dịch tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, chúng tôi muốn góp một phần công sức để đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với gia đình", ông Cường chia sẻ.
Theo ông, việc tìm kiếm hài cốt sau hàng chục năm là bài toán rất khó. Qua thời gian, cấu trúc đất gần như đồng hóa, xương và nhiều vật dụng chôn theo cũng có thể phân hủy, khiến việc phát hiện những khu vực có dấu hiệu bất thường trở nên phức tạp.
"Vì vậy, việc phát hiện những khu vực đất có dị thường để phục vụ tìm kiếm hài cốt là công việc rất phức tạp", ông nói.
Khảo sát các khu vực nghi có mộ liệt sĩ để phục vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng - Ảnh: TRÍ ĐỨC
Tìm hài cốt liệt sĩ không chỉ một công nghệ
Tại khu vực công viên Lê Thị Riêng (TP.HCM), nhóm chuyên gia tiếp tục được giao tham gia khảo sát.
Sau hội thảo xác minh thông tin về khu vực nghĩa trang Đô Thành cũ, Phó thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà yêu cầu các bộ, ngành và TP.HCM chuẩn bị phương án quy tập vào cuối tháng 6, đầu tháng 7.
Theo ông Cường, việc khảo sát tại đây khó khăn hơn nhiều vì địa hình đã thay đổi sau quá trình xây dựng công viên.
"Nền đất có thể đã được nâng lên nhưng chúng tôi không có đầy đủ dữ liệu lịch sử. Nếu chỉ sử dụng radar xuyên đất thì có thể chưa đạt độ chính xác như mong muốn", ông phân tích.
Vì vậy, nhóm triển khai song song thêm phương pháp điện trở suất để tăng độ chính xác.
Dữ liệu khảo sát được xử lý, phân tích và dựng trên không gian ba chiều nhằm giúp các chuyên gia xác định rõ hơn các khu vực có dấu hiệu dị thường trước khi đề xuất phương án khai quật.
Sau đó, nhóm chuyên gia Trường đại học Khoa học tự nhiên, Trường đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TP.HCM), cùng lực lượng công binh Bộ Tư lệnh TP.HCM và Viện Thiết kế (Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật, Bộ Quốc phòng) khảo sát ba khu vực nghi là rãnh chôn tập thể các chiến sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.
Các dữ liệu tiếp tục được phân tích, tổng hợp trước khi báo cáo cơ quan chức năng để xây dựng phương án khai quật, tìm kiếm và quy tập.
Các nhà khoa học bộ môn vật lý địa cầu, khoa vật lý - vật lý kỹ thuật, Trường đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia TP.HCM) chuẩn bị máy hỗ trợ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ - Ảnh: TRẦN HUỲNH
"Đây là mệnh lệnh từ trái tim"
Không chỉ các giảng viên, nhiều sinh viên và cựu sinh viên cũng tình nguyện tham gia chiến dịch.
ThS Nguyễn Văn Thuận cho biết sau khi nhận được chỉ đạo từ Chính phủ thông qua Bộ Tư lệnh TP.HCM và lãnh đạo nhà trường, mọi người đều sẵn sàng góp sức.
"Đợt khảo sát tại công viên Lê Thị Riêng triển khai rất gấp. Đoàn vừa trở về từ Quảng Ngãi, nhưng vẫn có 12 người gồm giảng viên và sinh viên tiếp tục đăng ký tham gia. Đó thực sự là mệnh lệnh từ trái tim", ông Thuận chia sẻ.
Theo ông, nhờ dữ liệu bản đồ do Bộ Tư lệnh TP.HCM cung cấp, quá trình khảo sát diễn ra thuận lợi. Nhiều cựu chiến binh và nhân chứng lịch sử cũng trực tiếp có mặt, hỗ trợ đoàn trong suốt thời gian làm việc.
Các vị trí có dấu hiệu bất thường được nhóm đánh dấu để phục vụ khai quật. Sau năm ngày xử lý dữ liệu, toàn bộ kết quả được chuyển cho Bộ Tư lệnh TP.HCM. Kết quả cho thấy nhiều điểm dị thường dưới lòng đất và có sự tương đồng với dữ liệu của các đơn vị khảo sát khác.
PGS.TS Lê Văn Anh Cường cho biết điều quan trọng nhất với nhóm nghiên cứu không chỉ là những số liệu thu được từ máy móc mà còn là cơ hội đóng góp chuyên môn cho một nhiệm vụ đặc biệt ý nghĩa.
"Chúng tôi đại diện cho thế hệ trẻ được tham gia chiến dịch này với tâm thế rất sẵn sàng. Mọi người đều mong muốn thể hiện lòng biết ơn đối với các anh hùng liệt sĩ. Nếu kết quả khảo sát chính xác sẽ giúp việc tìm kiếm thuận lợi hơn, tiết kiệm thời gian, công sức và kinh phí", ông nói.
Còn với ThS Nguyễn Văn Thuận, niềm vui lớn nhất là kiến thức chuyên môn của ngành vật lý địa cầu được ứng dụng vào một công việc giàu ý nghĩa nhân văn.
"Chúng tôi thật sự thấy tự hào khi chuyên môn của mình có thể đóng góp cho xã hội. Tập thể luôn sẵn sàng tiếp tục đồng hành cùng chiến dịch ở nhiều địa phương khác trong thời gian tới", ông Thuận chia sẻ.
