Người con gái đặc biệt của vị tướng anh hùng

Bác sĩ Khuất Thị Hải Oanh - Ảnh: DUY LINH

Không bục phát biểu. Không micro. Chỉ là quãng đường ngắn từ thang máy sang một phòng họp khác.

Hai phút ngắn ngủi, chị không thể nói về chiến lược toàn cầu hay trình bày biểu đồ ngân sách. Thay vào đó là những vấn đề trọng tâm cho việc vì sao Mỹ cần tiếp tục hỗ trợ Quỹ Toàn cầu trong bối cảnh hàng loạt chương trình viện trợ của Washington đã bị cắt giảm.

Vị thượng nghị sĩ im lặng. Hai phút trôi qua, nhưng quyết định thì ở lại. Kết thúc quá trình vận động ở nhiều nước, Quỹ Toàn cầu nhận được cam kết ủng hộ 12,6 tỉ USD cho giai đoạn 2027 - 2029, một con số vượt ngoài kỳ vọng dù đã giảm so với trước. 

Khoản quỹ này sẽ dành cho phòng chống HIV, lao và sốt rét, những căn bệnh từng khiến nhiều người lo sợ và giờ đây họ đã bớt đi nỗi lo, nhờ những hỗ trợ của quỹ mà công đầu là từ những người đi vận động.

"Giúp thêm sự sống" cho nhiều người

Khuất Thị Hải Oanh, người phụ nữ trong hành lang Quốc hội Mỹ hôm đó, đã nở nụ cười vì đã góp một phần nhỏ vào con số nhận được. Trong bối cảnh nhiều chính phủ cắt giảm nguồn chi cho viện trợ và phát triển quốc tế, việc Quỹ Toàn cầu nhận được con số hàng chục tỉ USD không đơn thuần là thành công tài chính.

Với chị, đó là thời gian "mua" được thêm sự sống cho những người mà nếu bị ngắt hỗ trợ, hậu quả sẽ không thể đảo ngược.

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống cách mạng, là con gái của trung tướng Khuất Duy Tiến (1931 - 2024), bác sĩ Khuất Thị Hải Oanh đã gắn bó hàng chục năm với công việc âm thầm vận động hậu trường để thuốc không bị thiếu, để phần nào các hỗ trợ quốc tế cho các chương trình phòng, chống HIV/AIDS tại Việt Nam không bị dừng.

Quãng thời gian 2 phút và câu chuyện tại Quốc hội Mỹ chỉ là một mảnh ghép nhỏ trong bức tranh lớn về nỗ lực vận động của chị cùng nhiều thành viên khác đến từ khắp nơi trên thế giới trong nhiều năm qua. 

Những con số tài chính là kết quả của một quá trình vận động bền bỉ, kéo dài nhiều năm khi các ưu tiên toàn cầu liên tục thay đổi và sự cạnh tranh giữa các vấn đề trong - ngoài nước ngày càng gay gắt.

Với chị Oanh, vận động không phải là thuyết phục người khác rằng mình đúng, mà là để họ cảm thấy vì sao không thể quay lưng. Hai phút tại Quốc hội Mỹ không đủ để thuyết phục bằng lý lẽ nhưng đủ để đặt ra cho vị thượng nghị sĩ một câu hỏi mang tính đạo đức: Điều gì sẽ xảy ra nếu chúng ta rút lui?

BS Oanh trên bục phát biểu trong ngày 10-3 khi nhận Huân chương Quốc công của Pháp, ghi nhận những nỗ lực mà bà và SCDI đã nỗ lực thực hiện thời gian qua - Ảnh: NVCC

Để người nhiễm có thể sống khỏe mạnh

Chị Oanh chia sẻ trong vận động chính sách, đôi khi một câu chuyện đúng lúc lại có sức nặng hơn cả một tập hồ sơ. Những con số về hậu quả không nhằm gây hoảng sợ. Chúng được đặt ra để nhắc rằng phía sau mỗi quyết định tài trợ là một chuỗi hệ quả kéo dài nhiều năm, thậm chí nhiều thế hệ.

Việt Nam đã chuyển mình rõ rệt trong điều trị HIV từ chỗ gần như không có thuốc, đến nay người nhiễm có thể sống khỏe mạnh và sinh con an toàn. Hàng trăm nghìn người đang được điều trị liên tục. 

Tuy nhiên đằng sau thành công đó vẫn còn những mảng dễ tổn thương: thuốc bậc hai, thuốc cho trẻ em - những loại nếu phải mua bằng ngân sách lại có giá thành rất cao. Trong khi đó thông qua Quỹ Toàn cầu - nơi vẫn bền bỉ hỗ trợ thuốc bậc hai cho Việt Nam - việc mua số lượng lớn giúp giá thành giảm xuống, vừa vẫn bảo đảm những người cần vẫn có.

Có hàng trăm, hàng ngàn người vận động như chị trên khắp thế giới. Thế nhưng thay vì cạnh tranh nhau, giành "miếng bánh" hỗ trợ vốn đang ngày càng nhỏ, họ đang nỗ lực làm thế nào để miếng bánh ấy to hơn, tạo thành một tiếng nói chung: tiếng nói của những người đang triển khai ở thực địa, của bệnh nhân, của cộng đồng dễ bị tổn thương ở các nước.

Hành trình của cuộc đời

Trong câu chuyện đời chị Hải Oanh, người bố anh hùng Khuất Duy Tiến không xuất hiện nhiều. Nhưng ông hiện diện ở gần như mọi lựa chọn quan trọng, như một trục đạo đức lặng lẽ mà kiên định. 

Chị nhớ lại khi bản thân quyết định rời đơn vị quân y, rẽ sang làm việc với các tổ chức quốc tế, ông rất bất ngờ nhưng không đặt câu hỏi. Ông chỉ nói: việc gì có ích cho người dân, cho đất nước thì cứ làm.

Có một thời điểm khi chị bắt đầu làm việc nhiều với người sống chung với HIV - một cộng đồng từng bị kỳ thị nặng nề tại Việt Nam - chính ông là người thay đổi trước tiên. 

Ông đọc những tài liệu chị mang về, những quyển đặc san với từng câu chuyện rất đời và rất người. Ông hỏi han rất ít nhưng quan sát rất kỹ, và rồi một ngày ông nhận một người có HIV vào làm việc trong gia đình, hỏi han, chăm sóc, coi như người nhà.

Ai cũng nghĩ là con của một người lính, một vị tướng đã đi qua hai cuộc kháng chiến lớn của dân tộc trong thế kỷ XX, chị hẳn là người được nghe nhiều nhất về những khó khăn, gian khổ. Chị lắng nghe, nhưng không thể cảm nhận hết được những mảnh ghép đó cho đến một ngày chị đặt chân đến Điểm cao 1015 (Đồi Charlie) thuộc tỉnh Kon Tum.

Người cán bộ địa phương kể về một gia đình đi nhặt phế liệu, cả nhà chết vì bom còn sót lại sau chiến tranh. Một bia tưởng niệm được dựng lên trên Điểm cao 1015, nơi mà trong quá trình xây dựng, người ta chỉ dám dùng xà beng thay cho cuốc, xẻng hay máy ủi bởi nơi đâu cũng là hài cốt của những anh hùng đã quyết tử cho Tổ quốc độc lập và thống nhất.

Một câu hỏi khi đó lửng lơ trong đầu chị: Sẽ ra sao nếu trong tương lai những người bước ra khỏi cuộc chiến đã yên nghỉ? Câu hỏi đó đã thôi thúc chị bước đầu thành lập một dự án thu nhặt những mảnh ghép chiến tranh để thế hệ sau nhớ và hiểu giá trị của độc lập, hòa bình và thống nhất đất nước.

Một điều chị Oanh cũng ít khi kể, đó là gia đình đặc biệt của chị, với người bố là Trung tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, người con trai đầu (anh trai cả của chị Oanh) cũng là một vị tướng quân đội, cùng 3 người con trong đó có bác sĩ Hải Oanh đều là những người tích cực đóng góp cho cộng đồng, cho cuộc sống.