Ảnh minh họa.
Những ngày này, khi nhiều địa phương trên cả nước đang thực hiện việc sáp nhập thôn, xóm nhằm tinh gọn bộ máy và nâng cao hiệu quả quản lý, tôi lại nghĩ nhiều đến những tên đất, tên làng ở quê mình. Trong phạm vi rộng lớn của cả một vùng quê, tôi không dám bàn nhiều. Tôi chỉ muốn nói về những cái tên đã gắn bó với tuổi thơ, với ký ức và với cuộc đời của biết bao thế hệ người dân quê tôi ở xã Tào Sơn, huyện Anh Sơn cũ, tỉnh Nghệ An.
Ngày xưa, ông cha ta đặt tên cho mỗi vùng đất đều có lý do và ý nghĩa riêng. Đó không chỉ là cách gọi để phân biệt địa giới cư trú mà còn là sự gửi gắm tâm hồn, lịch sử và những đặc trưng của từng vùng quê. Ở quê tôi có những cái tên nghe lên đã thấy thân thương và gần gũi như Mụ O, Truông Đòi, Vịa Đá, Cẩm Hương, Đồng Bù, Rú Dọc hay Rú Bàu. Mỗi cái tên là một câu chuyện. Có nơi gắn với địa hình tự nhiên, có nơi lại lưu giữ dấu tích của những người đầu tiên đến khai phá, dựng làng, lập xóm.
Tôi thuộc thế hệ sinh ra và lớn lên khi những tên gọi ấy vẫn còn hiện hữu trong đời sống hằng ngày. Thuở nhỏ, tôi không hề biết quê mình được gọi là xóm mấy, thôn mấy. Trong nhận thức của một đứa trẻ, đơn giản chỉ có nhà mình ở Mụ O, bạn mình ở Truông Đòi, người quen ở Cẩm Hương. Chúng tự nhiên và gần gũi đến mức chẳng ai nghĩ sẽ có ngày chúng bị thay thế bởi những con số hành chính khô khan.
Đến tận bây giờ, mỗi lần có ai hỏi quê ở đâu, tôi vẫn trả lời rất tự nhiên rằng mình ở Mụ O. Những người con xa quê gặp nhau cũng thường hỏi: "Nhà mi ở mô?" (nhà mày ở đâu) rồi nhận được câu trả lời bằng chính những tên làng quen thuộc ấy. Chỉ cần nghe đến tên làng, người ta đã có thể hình dung ra vị trí, con người và những mối quan hệ thân thuộc phía sau. Đó là điều mà những con số không bao giờ làm được.
Có một thực tế rất thú vị là dù trên giấy tờ hành chính đã xuất hiện những tên gọi mới từ nhiều năm nay, nhưng trong tâm thức của người dân, những tên làng cũ chưa bao giờ mất đi. Người già vẫn gọi như thế. Người trẻ vẫn gọi như thế. Những người đi làm ăn xa hàng chục năm, mỗi lần trở về quê cũng vẫn gọi như thế. Điều đó cho thấy tên làng không chỉ là một khái niệm hành chính mà đã trở thành một phần ký ức và bản sắc của cộng đồng.
Tuy nhiên, theo thời gian, nhiều tên làng giàu bản sắc ấy đã dần được thay thế bằng các con số thứ tự như xóm 1, xóm 2, xóm 3, xóm 4... Tôi hiểu rằng cách đặt tên này có những thuận lợi nhất định trong công tác quản lý. Nó tạo ra sự thống nhất, dễ theo dõi và thuận tiện cho việc tổ chức bộ máy. Thế nhưng, nếu nhìn từ góc độ văn hóa và tình cảm của người dân, không thể phủ nhận rằng những con số ấy đã làm cho nhiều vùng quê trở nên giống nhau đến lạ.
Bởi lẽ, một cái tên như Vịa Đá khiến người ta liên tưởng đến những dấu tích địa hình đặc trưng của vùng đất. Một cái tên như Mụ O hay Cẩm Hương lại gợi mở những câu chuyện, những nét riêng mà chỉ người địa phương mới hiểu hết. Trong khi đó, xóm 1, 2, 3… đơn thuần chỉ là những ký hiệu để phân biệt. Chúng không mang theo câu chuyện nào của quá khứ, không gợi lên một hình ảnh cụ thể nào và cũng khó tạo nên cảm xúc trong lòng người nghe.
Nhiều năm xa quê, tôi nhận ra rằng ký ức thường bắt đầu từ những điều rất nhỏ. Chỉ cần nghe ai đó nhắc đến Mụ O, trong tôi lập tức hiện lên con đường đất đỏ dẫn về nhà, những hàng tre ven lối, những buổi chiều chăn trâu trên đồi và tiếng gọi nhau vang vọng giữa không gian làng quê yên bình. Khi nghe đến Truông Đòi, tôi lại nhớ những mùa gặt vàng óng, nhớ những buổi trưa hè nắng gắt và những tháng ngày tuổi thơ vô tư, hồn nhiên. Những ký ức ấy như được đánh thức chỉ bởi một cái tên quen thuộc.
Thế nhưng nếu ai đó nói đến xóm theo số thứ tự, thú thực tôi phải mất vài giây mới hình dung được đó là nơi nào. Không phải vì tôi quên quê hương mình, mà bởi những con số ấy quá khô khan để có thể lưu giữ cảm xúc. Chúng có thể tồn tại trên giấy tờ, nhưng rất khó để sống trong ký ức của con người.
Có lẽ cũng vì thế mà nhân dịp các địa phương đang thực hiện việc sáp nhập thôn, xóm, tôi muốn mạnh dạn đề xuất một điều: Hãy nghiên cứu để khôi phục lại những tên làng, tên đất cũ cho các đơn vị dân cư mới. Đây không đơn thuần là việc thay đổi một tên gọi. Xa hơn, đó là cách để bảo tồn những giá trị văn hóa đã được hình thành và bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Một cái tên làng được giữ lại cũng đồng nghĩa với việc một phần lịch sử địa phương được gìn giữ. Một đứa trẻ lớn lên ở Truông Đòi, Cẩm Hương hay Vịa Đá chắc chắn sẽ có lúc tò mò muốn biết vì sao quê mình lại mang tên như vậy. Từ sự tò mò ấy, các em sẽ tìm hiểu về lịch sử hình thành vùng đất, về những câu chuyện của cha ông và về những giá trị văn hóa mà quê hương đang lưu giữ. Đó chính là cách giáo dục truyền thống tự nhiên và hiệu quả nhất.
Trong bối cảnh hội nhập và hiện đại hóa ngày càng mạnh mẽ như hiện nay, việc bảo tồn bản sắc địa phương càng trở nên cần thiết. Chúng ta hoàn toàn có thể đổi mới mô hình quản lý, điều chỉnh địa giới hành chính và xây dựng những cộng đồng dân cư văn minh, hiện đại hơn. Nhưng sẽ thật đáng tiếc nếu trong quá trình ấy, những giá trị văn hóa đã được lưu truyền hàng trăm năm lại dần biến mất chỉ vì một cái tên không còn được nhắc đến.
Tôi tin rằng không riêng gì quê tôi, ở rất nhiều vùng quê trên cả nước vẫn còn những tên làng đẹp và giàu ý nghĩa đang âm thầm tồn tại trong ký ức của người dân. Dù trên bản đồ hành chính chúng có thể đã bị thay thế từ lâu, nhưng trong đời sống thường ngày, trong những cuộc gặp gỡ của người đồng hương hay trong nỗi nhớ của những người con xa xứ, những cái tên ấy vẫn đang sống một cách bền bỉ. Nếu có thể đánh thức chúng trở lại, đó sẽ là một việc làm đầy ý nghĩa và nhân văn.
Bởi suy cho cùng, quê hương không chỉ là nơi ta sinh ra và lớn lên. Quê hương còn là nơi lưu giữ những ký ức sâu đậm nhất của cuộc đời mỗi con người. Trong những ký ức ấy có hình bóng của ông bà, cha mẹ, có những người bạn thời thơ ấu, có những con đường làng, bờ tre, cánh đồng và cả những tên gọi đã theo ta suốt năm tháng trưởng thành.
Vì thế, nhân việc sáp nhập thôn, xóm hôm nay, tôi mong rằng những tên làng cũ sẽ có cơ hội được trở về. Tôi mong rằng trên những tấm biển tên của các đơn vị dân cư mới, người ta sẽ lại được nhìn thấy những cái tên đã gắn bó với bao thế hệ.
Bởi khi một tên làng còn được gọi, nghĩa là ký ức vẫn còn được gìn giữ. Và khi ký ức còn được gìn giữ, con người sẽ không bao giờ đánh mất cội nguồn của mình.
* Bài viết thể hiện quan điểm của tác giả!
