Hội thảo thu hút hơn 300 đại biểu gồm các chuyên gia, nhà nghiên cứu, luật sư, trọng tài viên và đại diện doanh nghiệp, sự kiện này đánh dấu việc tổng kết chuỗi hoạt động của Diễn đàn Khoa học Trọng tài – Hòa giải 2026 (AMS 2026).
Khi tranh chấp không còn là những "ốc đảo" đơn lẻ
Kinh tế toàn cầu và Việt Nam đang chứng kiến sự thay đổi sâu sắc về cấu trúc của các quan hệ kinh tế – pháp lý. Ngày nay, các giao dịch thương mại không còn mang tính đơn lẻ mà được tổ chức theo mô hình chuỗi giá trị, cùng mạng lưới hợp đồng đa tầng, đa bên và xuyên biên giới. Điều này dẫn đến một hệ quả tất yếu là sự gia tăng của các chuỗi tranh chấp.
Một mâu thuẫn ban đầu hiện nay có thể nhanh chóng lan rộng, tạo thành các chuỗi liên kết chặt chẽ. Các chuỗi này phát triển theo chiều dọc (tranh chấp nối tiếp nhau theo quan hệ nguyên nhân – hệ quả) hoặc chiều ngang (nhiều tranh chấp phát sinh đồng thời từ một nguyên nhân chung).
Phát biểu khai mạc tại sự kiện, GS.TS. Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) nhấn mạnh rằng mô hình tố tụng trọng tài truyền thống vốn được thiết kế cho các tranh chấp đơn lẻ đang bộc lộ nhiều bất cập.
Các tranh chấp có tính chuỗi đòi hỏi việc quản trị toàn bộ "hệ sinh thái tranh chấp" một cách nhất quán. Việc quản trị này bao hàm việc nhận diện sớm mối liên hệ, chọn cơ chế xử lý, điều phối giữa các bên và đảm bảo tính nhất quán của phán quyết.
GS.TS. Lê Hồng Hạnh phát biểu khai mạc tại sự kiện.
Đại diện Trường Đại học Luật TP. HCM, GS. TS. Đỗ Văn Đại (Phó Hiệu trưởng) nhận định sự gia tăng của các tranh chấp chuỗi đặt ra nhiều thách thức mới trong bối cảnh hệ thống pháp luật còn đang hoàn thiện. Ông cho rằng các tổ chức trọng tài cần chủ động nhận diện và tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế.
Đại diện Trường Đại học Luật Hà Nội, PGS. TS. Nguyễn Bá Bình (Phó Hiệu trưởng) đánh giá hội thảo là diễn đàn giá trị để kết nối nghiên cứu và thực tiễn. Ông cũng nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết của việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế nhằm góp phần hoàn thiện khung pháp lý và các quy tắc tố tụng tại Việt Nam.
5 vấn đề trọng tâm trong quản trị tranh chấp chuỗi
Tại diễn đàn, các chuyên gia đã tập trung mổ xẻ những thách thức thực tế và đề xuất các nhóm giải pháp mang tính đột phá.
Gộp vụ tranh chấp đối với các tranh chấp dạng chuỗi: Trong bối cảnh các chuỗi tranh chấp và tranh chấp hàng loạt gia tăng, các chuyên gia đề xuất cơ chế "phối hợp tố tụng" để nâng cao hiệu quả giải quyết. Với chuỗi tranh chấp nối tiếp, có thể cân nhắc gộp vụ việc và bổ sung bên thứ ba, nhưng việc áp dụng cần thận trọng do pháp luật Việt Nam chưa quy định rõ. Vì vậy, cần hoàn thiện quy tắc tố tụng của các trung tâm trọng tài. Với chuỗi tranh chấp hàng loạt, cơ chế "gom nhóm vụ việc - batching" của quốc tế có giá trị tham khảo, nhưng việc áp dụng tại Việt Nam còn hạn chế do khác biệt về khung pháp lý và đặc thù tranh chấp.
Quản trị và xem xét chứng cứ trong tranh chấp dạng chuỗi: Trước thực trạng các chuỗi tranh chấp ngày càng nhiều, việc quản lý chứng cứ đang trở thành vấn đề rất được chú trọng. Đối với các vụ có điểm chung về hợp đồng và diễn biến, các chuyên gia đề xuất cho phép dùng chứng cứ chung hoặc tham chiếu chéo để rút ngắn thời gian giải quyết. Tuy nhiên, với tình hình thực tế phức tạp khi chứng cứ thường quá nhiều, rải rác và pháp luật hiện hành chưa quy định rõ, các Hội đồng Trọng tài được yêu cầu phải kiểm soát chặt chẽ, chỉ tập trung vào chứng cứ thiết yếu, vừa đảm bảo công bằng, vừa tránh kéo dài và quá tải quá trình tố tụng.
Cơ chế xét xử "mẫu": Các chuyên gia pháp lý nhận định việc chọn một vụ "mẫu" để xét xử trước có thể giúp định hướng giải quyết các tranh chấp tương tự, nhưng tại Việt Nam, cách làm này đang gặp hai thách thức lớn.
Một là bảo mật: Thông tin, tài liệu vụ mẫu không thể tùy tiện chia sẻ cho các vụ khác. Hai là nguyên tắc độc lập: Mỗi Hội đồng Trọng tài phải tự quyết định, không bị ràng buộc bởi kết luận trước. Mô hình xét xử mẫu đã được nhiều nước áp dụng thành công, nhưng với đặc thù chuỗi tranh chấp và khung pháp luật Việt Nam, việc áp dụng cần được cân nhắc kỹ lưỡng, chọn thời điểm phù hợp để tránh rủi ro pháp lý.
ThS. Huỳnh Quang Thuận, giảng viên Khoa Luật Dân sự, Trường Đại học Luật Tp. HCM phát biểu tham luận tại sự kiện.
Nguyên tắc bảo mật và mức độ tham khảo đối với phán quyết trọng tài trong tranh chấp dạng chuỗi: Sự cân bằng giữa bảo mật và tham khảo phán quyết trong tranh chấp chuỗi là thách thức lớn, cả ở Việt Nam lẫn quốc tế. Pháp luật và thực tiễn trọng tài quốc tế chưa xem phán quyết trước là ràng buộc cho vụ sau, vì mỗi vụ vẫn độc lập về tình tiết và chủ thể. Dù xuất phát từ cùng hợp đồng, khác biệt về tình tiết có thể dẫn đến kết quả pháp lý khác nhau. Vì vậy, phán quyết trước chỉ nên làm nguồn tham khảo, giúp định hướng lập luận mà không tạo tiền lệ bắt buộc.
"Án lệ trọng tài" (Arbitral Precedent): Trên thế giới, xu hướng tham khảo "án lệ" trọng tài đang nổi lên khi các tranh chấp tương tự ngày càng nhiều. Tuy nhiên, khác với tòa án, phán quyết trọng tài không ràng buộc tiền lệ và bị giới hạn bởi bảo mật, cũng như nguyên tắc độc lập của từng vụ. Để cân bằng, nhiều chuyên gia đề xuất xây dựng "thư viện phán quyết" ẩn danh, giúp các bên và nhà nghiên cứu tiếp cận lập luận, hướng xử lý vụ trước một cách có kiểm soát, vừa tham khảo vừa bảo đảm nguyên tắc trọng tài.
Gợi mở hoàn thiện pháp luật trọng tài thương mại
Từ những thảo luận chuyên sâu, hội thảo đã đưa ra một số định hướng quan trọng đã được gợi mở nhằm hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả thực tiễn áp dụng tại Việt Nam trong bối cảnh các tranh chấp có cấu trúc phức hợp ngày càng gia tăng.
Theo đó, các ý kiến thống nhất về sự cần thiết phải từng bước hoàn thiện các cơ chế xử lý tranh chấp nhiều bên và gộp vụ, phù hợp với đặc thù của các quan hệ pháp lý liên kết. Đồng thời, yêu cầu xây dựng một cơ chế quản trị và đánh giá chứng cứ hiệu quả, có khả năng xử lý khối lượng thông tin lớn và mang tính liên vụ cũng được đặt ra như một ưu tiên cấp thiết.
Bên cạnh đó, việc nghiên cứu, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế được nhấn mạnh như một hướng đi cần thiết, nhằm bảo đảm sự tiệm cận với thông lệ quốc tế nhưng vẫn phù hợp với khuôn khổ pháp luật trong nước.
Song song với đó, các chuyên gia cũng đề cao yêu cầu tăng cường tính nhất quán trong giải quyết tranh chấp, đồng thời bảo đảm nguyên tắc độc lập trong hoạt động xét xử của Hội đồng Trọng tài – một yếu tố nền tảng bảo đảm tính hợp pháp và khả năng thi hành của phán quyết.
Trên cơ sở đó, vai trò của việc tiếp tục hoàn thiện các quy tắc tố tụng tại các trung tâm trọng tài được nhìn nhận như một trụ cột quan trọng, góp phần nâng cao năng lực xử lý các tranh chấp phức hợp, đa tầng và đa chủ thể, qua đó đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thực tiễn và sự phát triển của nền kinh tế.
Tuệ Minh
