11 giờ 30 phút ngày 30/4/1975, lá cờ xanh đỏ của quân giải phóng được kéo lên trên nóc Dinh Độc Lập, đánh dấu sự khép lại của hơn một thế kỷ thuộc địa, bom đạn và chia cắt, non sông Việt Nam giờ đây thu về một mối, Bắc – Nam nay đã sum họp một nhà.
Cái Tết Bính Thìn năm 1976 bởi thế là mùa xuân đầu tiên của nước Việt Nam độc lập, hòa bình, thống nhất. Mùa xuân năm ấy không còn ranh giới vĩ tuyến, không còn những cuộc chia ly ở cầu Hiền Lương, sông Bến Hải, cả nước cùng chung một nhịp đập.
Trong dòng chảy cảm xúc đó, giữa khí thế hào hùng, sôi nổi của những Đất nước trọn niềm vui (Hoàng Hà), Như có Bác trong ngày vui đại thắng (Phạm Tuyên), Mùa Xuân trên Thành phố Hồ Chí Minh (Xuân Hồng), nhạc sĩ Văn Cao đã tìm cho mình một góc thăng hoa riêng về sự kiện thống nhất non sông để viết ra Mùa xuân đầu tiên.
Họa sĩ Văn Thao - con trai nhạc sĩ Văn Cao, kể lại, có một thời gian dài bố ông lặng lẽ kiếm sống bằng nghề viết nhạc phim, nhạc không lời, vẽ tem, vẽ bao thuốc lá, làm thơ; đã có lúc những tưởng ông không viết nhạc trở lại. Rồi một ngày giáp Tết Bính Thìn 1976, khi đến thăm cha mình, họa sĩ Văn Thao ngạc nhiên khi nghe âm thanh vang ra từ trong nhà và thấy cha ngồi bên cây đàn dương cầm. Ông say sưa với một điệu valse mềm mại, chậm rãi: "Rồi dặt dìu mùa xuân theo én về/ Mùa bình thường mùa vui nay đã về/ Mùa xuân mơ ước ấy đang đến đầu tiên/ Với khói bay trên sông, gà đang gáy trưa bên sông/ Một trưa nắng vui cho bao tâm hồn...". Nhạc sĩ Văn Cao nói với con trai: "Cha viết bài này mừng đất nước thống nhất, nhân dân mình đoàn tụ".
Sau 20 năm mới sáng tác trở lại, bao nhiêu cảm xúc của một thời gian dài dồn nén đã bừng lên trong ông với nhiều cung bậc đầy sức biểu cảm. Ông gọi mùa xuân năm ấy là "mùa bình thường". Và "mùa bình thường" ấy cũng là "mùa vui nay đã về".
Lịch sử, thường được ghi lại bằng những trận đánh, những chiến công, những bước ngoặt long trời lở đất. Nhưng lịch sử, khi soi vào đời sống thường nhật, lại được đo bằng khả năng trở về với cái "bình thường". Thế kỷ XX của Việt Nam là thế kỷ của những mùa xuân bị gián đoạn. Từ kháng chiến chống Pháp, qua chiến tranh chia cắt hai miền, đến những năm tháng bom B52 rải thảm, không biết bao nhiêu cái Tết diễn ra trong hầm trú ẩn, giữa rừng Trường Sơn, trên những chuyến tàu không số, hay bên súng nổ vang trời. Có những thế hệ người Việt đã lớn lên trong những mùa xuân như thế.
Bởi vậy, mùa xuân hòa bình, thống nhất suy cho cùng chính là mùa xuân của sự hồi sinh của quyền được sống bình thường. Quyền được sống bình thường, với dân tộc Việt Nam trong thế kỷ XX, đó là cả thành quả lịch sử phải trả giá bằng biết bao hy sinh. Hai chữ "bình thường" của nhạc sĩ Văn Cao vì thế không hề giản đơn, nó là kết tinh của một trải nghiệm sâu sắc: Hòa bình không chỉ là im tiếng súng, mà là sự trở lại của nhịp sống bình thường.
Mùa xuân Bính Thìn 1976, trên dải đất vừa đi qua chiến tranh, không khí hẳn vẫn còn in dấu vết của gian khó. Cơ sở hạ tầng đổ nát, kinh tế kiệt quệ, những gia đình chưa kịp hàn gắn những mất mát. Nhưng trong lòng người, một chân trời mới đã mở ra. Lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ, người Việt đón Tết trong tư thế của một dân tộc hoàn toàn làm chủ vận mệnh mình, không còn bóng dáng ngoại bang, không còn lằn ranh chia cắt.
Với Văn Cao, ông cảm nhận đó là mùa xuân của "khói bay trên sông", của "gà đang gáy trưa bên sông", của "một trưa nắng vui cho bao tâm hồn", của hình ảnh "người mẹ nhìn đàn con nay đã về". "Mùa xuân mơ ước ấy đang đến", không chỉ là mùa xuân của hoan ca mà còn là mùa xuân của sự bừng tỉnh nhận ra tính nhân bản bị đánh mất trong chiến tranh cần phải được đánh thức trong mỗi con người, để "…từ đây người biết quê người/Từ đây người biết thương người/Từ đây người biết yêu người…"
Có lẽ chỉ những ai đã đi trọn một vòng biến động như Văn Cao mới có thể cảm nhận sâu sắc đến thế giá trị của cái bình thường. Ông từng chứng kiến những "mùa xuân không nở" trong kháng chiến chống Pháp, từng trải qua những năm dài lặng lẽ sau đó. Chính vì đã chạm đến tận cùng của mất mát và đứt gãy, nên trong khoảnh khắc mùa xuân hòa bình trở lại, Văn Cao không reo vui ồn ào. Ông lặng lẽ trân trọng, nâng niu từng giây phút bình yên của đất nước.
Nhìn từ chiều dài dân tộc, mùa xuân 1976 là điểm kết của một hành trình giải phóng kéo dài suốt thế kỷ, đồng thời là điểm khởi đầu cho một hành trình khác – hành trình kiến thiết và hòa giải. Nhưng kiến thiết không chỉ là xây dựng cơ sở vật chất, hòa giải không chỉ là xóa bỏ ranh giới địa lý. Hành trình nửa thế kỷ qua còn là quá trình hàn gắn những vết thương tinh thần, nối lại những đứt gãy trong ký ức và tình cảm. Bắc – Nam không chỉ sum họp về lãnh thổ, mà dần dần tìm thấy sự đồng điệu trong nhịp sống, trong khát vọng phát triển và trong ý thức về một tương lai chung, để thực sự "…từ đây người biết thương người/Từ đây người biết yêu người…"
Trong một chiều không gian rộng hơn, giá trị lớn nhất của mùa xuân 1976 không chỉ nằm ở khoảnh khắc thống nhất, mà còn ở khả năng mở ra một quỹ đạo phát triển mới cho dân tộc. Một dân tộc từng chiến thắng trong chiến tranh, nay phải học cách chiến thắng trong hòa bình, chiến thắng sự trì trệ, nghèo nàn, tụt hậu; chiến thắng những định kiến và chia rẽ còn sót lại; chiến thắng chính mình để bước vào kỷ nguyên mới.
Nửa thế kỷ từ "mùa xuân đầu tiên" năm 1976, ta càng thấm thía ý nghĩa của hai chữ "bình thường". Bởi chỉ khi có một nền hòa bình bền vững, một đời sống ổn định và một xã hội ngày càng tiến bộ, chúng ta mới có thể nghĩ đến những giá trị "vượt ra ngoài sự bình thường".
50 năm đã trôi qua, vẫn nhớ mãi mùa Xuân Bính Thìn 1976. Và từ mùa Xuân đầu tiên ấy, đất nước đã trải qua những mùa Xuân sau ngày càng phát triển, phồn vinh, hạnh phúc!
