3 cực tăng trưởng mới cho TP.HCM từ 29 xã chuẩn bị lên phường

Vừa qua, Ban Thường vụ Thành ủy TP.HCM đã thống nhất chủ trương thành lập phường đối với 29 xã đạt đủ 9/9 tiêu chí theo Nghị quyết 112/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

Trong cuộc phỏng vấn với Tri Thức - Znews, TS Bùi Duy Tùng, giảng viên cấp cao ngành Kinh tế, Đại học RMIT Việt Nam, đã phân tích ý nghĩa của việc hình thành 29 phường mới đối với mục tiêu tăng trưởng GRDP hai con số bền vững của TP.HCM đến năm 2030.

TS Bùi Duy Tùng, giảng viên cấp cao ngành Kinh tế, Đại học RMIT Việt Nam. Ảnh: NVCC.

Nhận diện những lợi thế và các rào cản lớn nhất

- Nhìn vào hiện trạng 29 xã đạt tiêu chí lên phường, ông đánh giá như thế nào về những lợi thế và rào cản để phát triển kinh tế tại các địa phương này?

- Theo tôi, có thể chia 29 xã này thành 5 nhóm.

Trong đó,10 xã thuộc Hóc Môn và Củ Chi cũ (Bà Điểm, Đông Thạnh, Hóc Môn, Xuân Thới Sơn, An Nhơn Tây, Bình Mỹ, Tân An Hội, Thái Mỹ, Củ Chi, Phú Hòa Đông) tạo thành vành đai công nghiệp - đô thị tây bắc, cách trung tâm từ 20 đến 40 km, và hưởng lợi trực tiếp từ quy hoạch metro số 2 cùng tuyến đường sắt liên đô thị TP.HCM - Tây Ninh. Lợi thế là quỹ đất công nghiệp còn lớn, giá thuê thấp hơn đáng kể so với các khu đã đô thị hóa, và vị trí trung gian giữa lõi đô thị với hành lang Tây Ninh - Bình Dương.

Nhưng rào cản căn bản nhất là hạ tầng giao thông kết nối với lõi đô thị. Cả hành lang tây bắc hiện phụ thuộc gần như hoàn toàn vào Quốc lộ 22 và đường Tỉnh lộ 8 vốn đã quá tải, trong khi metro số 2 chưa hoàn thành. Không có kết nối tốc độ cao, chi phí logistics tăng cao sẽ triệt tiêu một phần lợi thế giá đất thấp mà các khu công nghiệp (KCN) tại đây đang hưởng.

Rào cản thứ hai ít được nhắc đến hơn nhưng quan trọng không kém là lực lượng lao động địa phương chủ yếu phổ thông, trong khi làn sóng FDI đang dịch chuyển sang sản xuất kỹ thuật cao. Khi đô thị hóa diễn ra mà không đi kèm đầu tư vào giáo dục nghề nghiệp, lợi ích kinh tế của việc lên phường có nguy cơ chỉ tích lũy vào chủ đất chứ không lan rộng đến người lao động tại chỗ.

9 xã thuộc Bình Chánh và Nhà Bè cũ (Bình Hưng, Bình Chánh, Bình Lợi, Hưng Long, Tân Nhựt, Tân Vĩnh Lộc, Vĩnh Lộc, Nhà Bè, Hiệp Phước) giữ vị trí then chốt trong hành lang logistics kết nối cảng biển với 13 tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long.

Các xã này đối mặt rào cản khác là rủi ro khí hậu và sụt lún đô thị, với tác động kép từ cả ngập triều lẫn ngập mưa. Suốt năm 2025, TP.HCM ghi nhận 75 ngày triều vượt mức báo động 1 từ mức 1,4 m, và các xã Bình Hưng, Tân Nhựt, Tân Vĩnh Lộc, Bình Lợi, Nhà Bè, Hiệp Phước nằm trong vùng chịu ảnh hưởng trực tiếp mà dự án ngăn triều 10.000 tỷ đồng đang được xây dựng nhằm bảo vệ. Đáng chú ý là hơn 60% diện tích đô thị TP.HCM nằm dưới 1,5 m so với mực nước biển, và Bình Chánh là một trong hai khu vực ghi nhận sụt lún đất tập trung ở mức 1-2 cm mỗi năm.

2 xã Bàu Bàng và Bắc Tân Uyên, từ Bình Dương cũ, là trường hợp khác biệt hoàn toàn, với hạ tầng KCN đã định hình trước khi lên phường. Tuy vậy, rào cản của nhóm này mang tính thể chế do thay đổi bộ máy quản trị từ Bình Dương cũ về TP.HCM mới. Hơn nữa, tỷ lệ lấp đầy KCN đã rất cao, nên quỹ đất mở rộng cho giai đoạn tiếp theo phụ thuộc vào tiến độ quy hoạch mới mà bộ máy tích hợp chưa kịp hoàn thiện.

7 xã từ Bà Rịa - Vũng Tàu cũ (Long Hải, Long Điền, Đất Đỏ, Hồ Tràm, Ngãi Giao, Châu Pha, Long Sơn) mang 3 đặc tính kinh tế riêng biệt: du lịch biển cao cấp tại Long Hải và Hồ Tràm; hóa dầu và cảng nước sâu tại Long Sơn và vùng phụ cận Châu Pha gần cảng TCIT; và nông - ngư nghiệp chế biến tại Đất Đỏ và Ngãi Giao. Đây là nhóm có mức độ đa dạng hóa kinh tế ngành cao nhất. Rào cản là khoảng cách địa lý với trung tâm TP.HCM mới còn rất lớn.

Cần Giờ là trường hợp đặc biệt nhất. Lợi thế là du lịch sinh thái gắn với khu dự trữ sinh quyển ngập mặn được UNESCO công nhận, nhưng giao thông thủy cách ly khỏi đất liền vẫn là rào cản cơ sở cho mọi kịch bản phát triển.

7 xã từ Bà Rịa - Vũng Tàu cũ và Cần Giờ chia sẻ một rào cản cốt lõi đến từ khoảng cách địa lý và mất kết nối với hệ sinh thái dịch vụ công cũ. Long Hải, Hồ Tràm, Long Sơn nằm cách trung tâm TP.HCM từ 100 đến 130 km, trong khi toàn bộ hệ thống bệnh viện tỉnh, trường đại học, cơ quan hành chính chuyên ngành từng phục vụ các xã này giờ thuộc cơ sở 3 của bộ máy TP.HCM đặt tại Bà Rịa. Đây là dạng rào cản thể chế và hạ tầng xã hội thường bị bỏ qua trong các phân tích kinh tế thuần túy.

Với Cần Giờ, không có cầu bắc qua sông Lòng Tàu khiến mọi kịch bản đầu tư đô thị đều phải tính thêm chi phí hậu cần và thời gian di chuyển vào giá thành, làm suy yếu tính khả thi của phần lớn dự án tư nhân quy mô vừa.

Các xã ở Bình Dương cũ sở hữu hạ tầng khu công nghiệp đã định hình trước khi lên phường. Ảnh: Quỳnh Danh.

Nhìn tổng thể, điều quyết định liệu 29 phường tương lai này có khai thác được lợi thế kinh tế đặc thù hay không nằm ở khả năng đồng nhất 3 nền tảng hành chính khác nhau về cấp phép, quy hoạch và quản lý đất đai trong bộ máy TP.HCM mới.

Xuyên suốt cả 5 nhóm, rào cản chung và nguy hiểm nhất là bẫy ngân sách đô thị mới. Nghị quyết 112/2025 yêu cầu phường tự cân đối thu chi, nhưng chi phí vận hành tiêu chuẩn đô thị, từ chiếu sáng công cộng, quản lý chất thải đến duy trì hạ tầng kỹ thuật, sẽ tăng đột biến ngay sau khi chuyển đổi hành chính, trong khi nguồn thu địa phương chưa thể tăng theo cùng tốc độ.

Kinh nghiệm từ các nền kinh tế đang phát triển tại châu Á cho thấy khoảng cách tài khóa này là nguyên nhân chính khiến nhiều đơn vị hành chính được nâng cấp về pháp lý nhưng không thể nâng cấp thực chất về chất lượng dịch vụ đô thị, dẫn đến vòng lặp suy giảm sức hấp dẫn đầu tư thay vì tích lũy.

Nâng cấp hành chính phải đi kèm đầu tư hạ tầng kỹ thuật đô thị

- Như vậy, liệu việc đưa 29 xã này lên phường có thể thực sự đóng góp cho mục tiêu tăng trưởng GRDP 2 con số bền vững của TP.HCM trong thời gian tới không?

- Việc đưa 29 xã lên phường không nên được xem đơn thuần như một điều chỉnh hành chính, mà là một can thiệp vào cấu trúc không gian kinh tế của TP.HCM mở rộng. Khi 29 đơn vị này được tích hợp chính thức vào mạng lưới đô thị, vùng tích tụ kinh tế của thành phố được mở rộng về diện tích và kết nối.

Bằng chứng thực nghiệm từ các nền kinh tế đang phát triển cho thấy điều này sẽ tạo ra hiệu ứng tăng năng suất rõ rệt hơn so với các nước thu nhập cao, vì dư địa bắt kịp còn lớn và mật độ đô thị tại các đơn vị mới vẫn đang ở giai đoạn hình thành.

Thay con dấu trên văn bản mà không giải quyết điểm nghẽn giao thông và ngập lụt tại nhóm xã phía nam - tây nam, hoặc không chuẩn hóa quy trình cấp phép tại nhóm xã ở Bình Dương, thì ảnh hưởng lên GRDP sẽ nhỏ và trễ hơn so với kỳ vọng.

TS Bùi Duy Tùng, giảng viên cấp cao ngành Kinh tế, Đại học RMIT Việt Nam

Kênh đóng góp cụ thể vào mục tiêu tăng trưởng GRDP trên 10% mà TP.HCM đặt ra cho giai đoạn 2026-2030 đến từ ít nhất 3 hướng.

Thứ nhất, làm rõ khung pháp lý về quyền sử dụng đất và tiêu chuẩn quy hoạch, hai yếu tố mà nhà đầu tư FDI đánh giá cao khi so sánh địa điểm đầu tư, trong bối cảnh FDI vào TP.HCM trong 6 tháng đầu năm đã tăng tới 114% so với cùng kỳ và cần địa điểm đủ pháp lý để hấp thụ.

Thứ hai, mở rộng cơ sở thu ngân sách địa phương thông qua thuế đất đô thị và thuế kinh doanh phi nông nghiệp, hỗ trợ mục tiêu thu ngân sách 1 triệu tỷ đồng năm 2026.

Thứ ba, các xã nhóm Bình Dương và nhóm cảng - logistics phía nam, khi được vận hành dưới tiêu chuẩn quản trị đô thị, có thể rút ngắn thời gian phê duyệt dự án và giảm chi phí giao dịch cho doanh nghiệp.

Tuy nhiên, đóng góp thực sự vào tăng trưởng 2 con số chỉ hiện thực hóa được nếu nâng cấp hành chính đi kèm với đầu tư hạ tầng kỹ thuật đô thị tương xứng. Thay con dấu trên văn bản mà không giải quyết điểm nghẽn giao thông và ngập lụt tại nhóm xã phía nam - tây nam, hoặc không chuẩn hóa quy trình cấp phép tại nhóm xã ở Bình Dương, thì ảnh hưởng lên GRDP sẽ nhỏ và trễ hơn so với kỳ vọng.

- Nếu được vậy, ông đánh giá những phường mới nào có thể là động lực tăng trưởng tiếp theo của TP.HCM?

- Không phải tất cả 29 xã đều có năng lực kinh tế như nhau. Nếu xét theo tiêu chí khả năng tạo ra hiệu ứng lan tỏa đủ lớn để kéo cả vùng kinh tế đi lên, có 3 cực tăng trưởng nổi bật.

Cần Giờ là trường hợp đột biến nhất. Xã này trước đây bị coi là vùng sinh thái cách ly với kinh tế đô thị, nhưng quyết định chấp thuận nhà đầu tư cho Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ vào ngày 29/4 đã thay đổi hoàn toàn cục diện. Với tổng vốn đầu tư 128.873 tỷ đồng (gần 5 tỷ USD) do liên danh VIMC - Cảng Sài Gòn - TIL triển khai, công suất thiết kế đạt 4,8 triệu TEU vào năm 2030 và 16,9 triệu TEU vào năm 2047, cảng này đặt Cần Giờ vào vai trò trung tâm trung chuyển quốc tế cạnh tranh trực tiếp với Singapore và Malaysia. Khi khai thác hết công suất, riêng khu cảng dự kiến đóng góp 34.000-40.000 tỷ đồng vào ngân sách mỗi năm.

Lý thuyết tăng trưởng kinh tế địa phương dựa trên hạ tầng cảng biển cho thấy cụm logistics - thương mại hình thành quanh một trung tâm trung chuyển quốc tế tạo ra hiệu ứng cộng sinh lan rộng sang các ngành dịch vụ, bảo hiểm, tài chính và công nghệ, vượt xa giá trị trực tiếp từ bản thân cảng.

Nhóm Hiệp Phước và Nhà Bè tạo thành hành lang logistics thứ hai. Hiệp Phước đã có KCN cảng hoạt động và là cửa ngõ phân phối hàng hóa cho 13 tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long. Khi cảng Cần Giờ hình thành, hành lang Nhà Bè - Hiệp Phước - Cần Giờ sẽ trở thành trục logistics liên hoàn phía nam với lưu lượng hàng hóa tăng mạnh, kéo theo nhu cầu kho bãi, dịch vụ và bất động sản công nghiệp.

Nhóm Bàu Bàng và Bắc Tân Uyên từ Bình Dương cũ là cực công nghiệp công nghệ cao phía bắc, với KCN Bàu Bàng quy mô hơn 2.000 ha, nhịp tăng giá trị sản xuất công nghiệp bình quân 18%/năm và sự hiện diện của các tập đoàn FDI hàng đầu như LEGO với vốn đầu tư hơn 1 tỷ USD. Khác với Cần Giờ cần hàng thập kỷ để đạt công suất thiết kế, nhóm này đang tạo ra giá trị công nghiệp thực sự ngay hôm nay.

Điểm mấu chốt là 3 cực này chỉ thực sự trở thành động lực khi được kết nối với nhau và với trung tâm thành phố bằng hạ tầng giao thông tương xứng. Nếu không, chúng sẽ là những đảo tăng trưởng biệt lập thay vì những cực lan tỏa.

- Với những phân tích như vậy, ông cho rằng chính quyền TP.HCM và các địa phương này cần làm gì để các phường hình thành sắp tới có thể thực sự bứt phá về đô thị hóa lẫn tăng tốc phát triển kinh tế - xã hội?

- Câu hỏi thực tế là: TP.HCM đã có không gian thể chế, cần làm gì để biến không gian đó thành hành động hiệu quả ở cấp phường mới? Nghị quyết 260/2025/QH15 đã cung cấp công cụ quan trọng, với cơ chế thu hồi đất, TOD, FTZ và huy động vốn đặc thù, nhưng đến thời điểm tháng 4/2026, TP.HCM mới hoàn thành 5/9 nhiệm vụ theo nghị quyết này. Khoảng cách giữa khung pháp lý và thực thi ở cấp cơ sở chính là điểm yếu cần giải quyết.

Ba hướng can thiệp có trọng lượng nhất, xét theo bằng chứng từ kinh nghiệm đô thị hóa tại các nền kinh tế đang phát triển châu Á, là đầu tư hạ tầng có trình tự, phân cấp tài khóa đủ thực chất, và nâng cấp năng lực cán bộ.

TP.HCM không thể và không nên đầu tư đồng đều cho cả 29 phường mới. Nguồn lực phải tập trung vào các hành lang có hệ số nhân lớn nhất.

TS Bùi Duy Tùng, giảng viên cấp cao ngành Kinh tế, Đại học RMIT Việt Nam

Về đầu tư hạ tầng, TP.HCM không thể và không nên đầu tư đồng đều cho cả 29 phường mới. Nguồn lực phải tập trung vào các hành lang có hệ số nhân lớn nhất là tuyến metro số 2 phục vụ nhóm Hóc Môn và Củ Chi, và cầu Cần Giờ đã được khởi công ngày 15/1 khi hoàn thành sẽ giải quyết rào cản giao thông cốt lõi của cực tăng trưởng cảng quan trọng nhất. Mô hình TOD là cơ chế tài chính hiệu quả nhất để các phường mới tự "nuôi" được hạ tầng mà không lệ thuộc hoàn toàn vào ngân sách cấp trên.

Về phân cấp tài khóa, các phường mới hình thành từ nhóm ven biển Bà Rịa - Vũng Tàu và Cần Giờ sẽ khó tự cân đối ngân sách trong 3-5 năm đầu do chi phí hạ tầng đô thị tăng đột biến trong khi nguồn thu địa phương chưa theo kịp. TP.HCM cần thiết lập cơ chế chuyển giao ngân sách có thời hạn rõ ràng thay vì để các phường này rơi vào bẫy thiếu hụt, điều đã được ghi nhận là nguyên nhân phổ biến khiến đô thị hóa hành chính không dẫn đến cải thiện dịch vụ công tại nhiều đô thị mới nổi ở Đông Nam Á.

Về con người, bộ máy xã chuyển lên phường cần được đào tạo lại về quản lý quy hoạch đô thị, cấp phép đầu tư và quản lý đất đai theo chuẩn mới của 3 nền tảng hành chính đang được tích hợp. Đây là điểm mà Bí thư Thành ủy đã thẳng thắn nhận diện là "nút thắt con người" và tâm lý sợ sai đang làm chậm toàn bộ guồng máy.

- Cảm ơn những chia sẻ của ông!