Một người đàn ông đi ngang qua những lá cờ trước thềm Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 và các cuộc họp liên quan tại tỉnh Cebu, miền Trung Philippines, vào ngày 6-5 - Ảnh: AP
Nâng cao khả năng tự cường, tự chủ chiến lược, đặc biệt về an ninh năng lượng, trở thành mối quan tâm cấp bách của ASEAN khi các nhà lãnh đạo tề tựu tại Cebu (Philippines) dự Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 và các hội nghị liên quan trong hai ngày 7 và 8-5.
Khi hội nghị lần này diễn ra, khu vực hơn 680 triệu dân đang đối mặt với hai làn sóng áp lực cùng lúc: thuế quan và đứt gãy thương mại từ căng thẳng địa kinh tế toàn cầu, cùng với biến động năng lượng bắt nguồn từ xung đột Trung Đông.
Giới chuyên gia nhận định đây là thời điểm ASEAN buộc phải chuyển từ ngôn ngữ tuyên bố sang những cơ chế cụ thể để bảo vệ không gian phát triển của khối.
Tự chủ nhưng không biệt lập
Trao đổi với Tuổi Trẻ, ông Collins Chong Yew Keat - chuyên gia an ninh tại Đại học Malaya (Malaysia) - chỉ ra rằng khái niệm tự chủ chiến lược đang bị hiểu sai. "ASEAN có thể làm việc với mọi cường quốc, nhưng không bị bất kỳ ai chi phối - ông nhấn mạnh - Và tự chủ chiến lược không có nghĩa là biệt lập hay bài xích bất kỳ phía nào".
Theo ông Chong, khái niệm này dựa trên ba trụ cột: khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài (thuế quan, biến động giá năng lượng, điểm nghẽn hàng hải, mất an ninh lương thực); quyền tự do lựa chọn hợp tác mà không bị ràng buộc vào cấu trúc liên minh nhị nguyên với bất kỳ cường quốc nào; và vai trò trung tâm thực chất của ASEAN - không chỉ triệu tập hội họp, mà còn là năng lực định hình chương trình nghị sự và ngăn Đông Nam Á trở thành sàn đấu của các nước lớn.
TS Majo George - Trưởng khoa kinh tế Trường ĐH Kinh tế - Tài chính TP.HCM - cho rằng cuộc khủng hoảng Trung Đông đã phơi bày điểm yếu cấu trúc của ASEAN: sự phụ thuộc.
Những gián đoạn trên các tuyến hàng hải cung cấp năng lượng cho châu Á đẩy giá dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) vào bất ổn, kéo theo chi phí logistics và bảo hiểm leo thang. "Hiện tại không chỉ là thách thức, mà còn là cơ hội để ASEAN hành động tập thể, quyết đoán và đầy toan tính chiến lược" - ông George nhận định.
Ông Chong bổ sung: "An ninh năng lượng giờ phải được xem là vấn đề an ninh chiến lược, không đơn thuần là vấn đề kinh tế hay khí hậu".
Ông đề xuất bốn ưu tiên hành động: làm sâu sắc liên kết kinh tế nội khối bằng cách giảm rào cản phi thuế quan và hoàn thiện logistics; xây dựng cơ chế ứng phó khủng hoảng tập thể với kho dự trữ năng lượng, lương thực và hành lang logistics khẩn cấp; duy trì chính sách đối ngoại đa hướng; và cải thiện khả năng phản ứng thể chế. "Thách thức của ASEAN không nằm ở việc thiếu tài sản. Thách thức nằm ở việc thiếu liên kết" - ông lưu ý.
Mắt xích kết nối khu vực
Trong bức tranh đó, Việt Nam được nhìn nhận không chỉ là thành viên đóng góp mà còn là mô hình tham chiếu. Ông Chong cho rằng Việt Nam đang nằm ở giao điểm của bốn ưu tiên hàng đầu của ASEAN: tự chủ chiến lược, khả năng chống chịu chuỗi cung ứng, chuyển dịch năng lượng và an ninh hàng hải.
Đáng chú ý Việt Nam đã đề xuất ASEAN xây dựng chiến lược phản ứng toàn diện trước khủng hoảng Trung Đông, bao quát các khía cạnh chính trị, kinh tế, năng lượng, lương thực và xã hội. Theo ông Chong, đề xuất này có ý nghĩa lớn vì nó xem cuộc khủng hoảng không phải là xung đột xa xôi, mà là tổn thương trực tiếp của ASEAN.
TS Majo George đánh giá bản thân quá trình phát triển của Việt Nam - cân bằng giữa hội nhập sâu rộng và năng lực nội tại vững vàng - chính là "bản phác thảo thực tiễn" cho tham vọng tự lực của khối.
Triết lý độc lập, đa dạng hóa và đa phương hóa trong đối ngoại đặt Việt Nam vào vị thế "bên kết nối đáng tin cậy" giữa thời đại cạnh tranh nước lớn gay gắt, giúp ASEAN vừa giữ gốc rễ khu vực vừa duy trì vị thế toàn cầu.
Ông Chong đặc biệt nhấn mạnh Việt Nam có thể trở thành "người xây cầu nối" giữa các đối tác. Việc Việt Nam xây dựng được mạng lưới đối tác chiến lược toàn diện sâu rộng đã giúp đất nước giảm sự phụ thuộc vào một đối tác và có thêm không gian xoay xở - điều mang lại nhiều lợi ích cho ASEAN khi cho thấy cách một quốc gia có thể quan hệ sâu rộng mà không từ bỏ sự tự chủ chiến lược.
Nhìn về phía trước, ông Chong gợi ý Việt Nam có thể đóng góp cụ thể ở bốn hướng: thúc đẩy khuôn khổ ứng phó khủng hoảng chung với các ngưỡng kích hoạt rõ ràng; đi đầu trong dự án Lưới điện ASEAN tích hợp năng lượng tái tạo; dẫn dắt các sáng kiến về trật tự hàng hải dựa trên luật lệ; và biến các diễn ngôn về tự chủ chiến lược thành kết quả đo lường được trong khuôn khổ Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045.
Mảnh ghép lưới điện còn dang dở
Theo ông Collins Chong Yew Keat, một trong những việc ASEAN cần thực sự bắt tay vào làm là vận hành Lưới điện ASEAN - dự án có tiềm năng đặc biệt nhờ thế mạnh năng lượng bổ trợ lẫn nhau giữa các thành viên: Lào có thủy điện dồi dào, Indonesia và Philippines có địa nhiệt, Việt Nam có điện mặt trời và điện gió quy mô lớn, Malaysia và Brunei có khí đốt, còn Singapore có vốn, công nghệ lưới điện và kinh nghiệm thiết kế thị trường.
Giao dịch điện xuyên biên giới sẽ giúp ASEAN chia sẻ lượng điện dư thừa, cân bằng tính gián đoạn của năng lượng tái tạo, giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu và xây dựng nền tảng phụ thuộc lẫn nhau sâu hơn trong nội khối. Ông Chong cũng đề xuất khối cần tăng cường dự trữ chiến lược dầu mỏ và LNG, đồng thời làm rõ cơ chế chia sẻ trong tình huống khẩn cấp.
