Dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi: Đề xuất hình phạt lao động công ích

Trước khi đi chăm sóc nghĩa trang liệt sĩ, các thanh niên hư được Công an xã Bình Minh giáo dục cái sai khi tụ tập gây rối trật tự - Ảnh: Công an xã Bình Minh

Trao đổi với Tuổi Trẻ, nhiều đại biểu Quốc hội, chuyên gia bày tỏ đồng tình với đề xuất hình phạt bổ sung lao động công ích vào dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi của Bộ Công an.

Hình thức phạt bổ sung có tính giáo dục

Ông Nguyễn Văn Thanh, nguyên Chủ tịch Hiệp hội Vận tải ô tô Việt Nam, nêu rõ hiện nhiều nước đã áp dụng hình thức xử lý này. Ông đánh giá nếu áp dụng hình thức phạt bổ sung này sẽ rất tốt, có ý nghĩa giáo dục cao đối với xã hội, đặc biệt với những người vi phạm.

Ông nhấn mạnh điểm khác biệt cơ bản của lao động công ích so với phạt tiền là đòi hỏi người vi phạm phải xuất hiện tại không gian công cộng, thực hiện các công việc như quét đường, dọn rác, trồng cây... dưới sự quan sát của cộng đồng.

Ông cũng nhìn nhận mục tiêu của hình phạt này không phải để "làm mất thể diện" mà để những người vi phạm nhận thức được rằng hành vi cá nhân không chỉ ảnh hưởng đến bản thân mà còn tác động đến nhiều người xung quanh.

Quan trọng hơn, lao động công ích tạo ra trải nghiệm trực tiếp giúp người vi phạm hiểu rõ hậu quả hành động của mình. Song, ông cũng chỉ rõ việc đưa vào thực thi phải quy định rõ vi phạm ở mức nào sẽ bị phạt lao động công ích, nghĩa là phạt ai, ai phạt. Những điểm này phải quy định rõ.

Theo nghiên cứu, đây là một hình phạt tương đối phổ biến trong pháp luật hình sự của các nước trên thế giới như: Mỹ, Nga, các nước EU...

Việc áp dụng hình phạt này giúp đa dạng hình phạt trong hệ thống hình phạt của Bộ luật Hình sự. Đồng thời có ý nghĩa giáo dục, phục hồi và phòng ngừa tái phạm, khắc phục hạn chế của hình phạt tiền, giúp giảm áp lực cho hệ thống giam giữ và chi phí xã hội của việc chấp hành án tù...

Xem xét phạm vi của hình phạt sao cho hợp lý

Đại biểu Phạm Văn Hòa, thành viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, bày tỏ đồng tình với đề xuất hình phạt lao động công ích bổ sung vào Bộ luật Hình sự để áp dụng trong nhiều hành vi vi phạm chứ không bó hẹp trong lĩnh vực nào.

Tuy nhiên ông cho rằng nếu bổ sung, cần quy định rõ lao động công ích là gì, phạm vi, nguyên tắc áp dụng, quy trình thực hiện, thời gian tối thiểu, tối đa, đối tượng nào được miễn (người già, phụ nữ mang thai...).

Cũng cần có các văn bản hướng dẫn để xác định cụ thể trường hợp nào áp dụng phạt lao động công ích, thời gian bao lâu...

Ông nhấn mạnh cần xây dựng quy trình thực hiện, giám sát lao động công ích thật chặt chẽ và quy định rõ cá nhân, tổ chức nào có thẩm quyền áp dụng, đơn vị nào sẽ triển khai, kiểm soát, đánh giá việc thực hiện.

Đồng thời, cần có địa chỉ trách nhiệm cụ thể trong từng khâu, từng bước, tránh chuyện chung không ai lo.

Ông Khương Kim Tạo, nguyên Phó chánh Văn phòng Ủy ban An toàn giao thông quốc gia, cho rằng với hình phạt tiền, người vi phạm chỉ cần nộp phạt là hoàn thành hay hình phạt bổ sung trừ điểm bằng lái với vi phạm giao thông thì tùy theo hành vi vi phạm sẽ bị trừ số điểm nhất định.

Còn với hình phạt lao động công ích sẽ phức tạp hơn, đòi hỏi tổ chức thực hiện, giám sát và nghiệm thu, đánh giá kết quả. Do vậy cần phải có một bộ phận chuyên trách để thực hiện.

Từ đó ông Tạo kiến nghị xem xét phạm vi của hình phạt bổ sung lao động công ích sao cho hợp lý, chẳng hạn chỉ nên áp dụng với các lỗi nghiêm trọng và tái phạm nhiều lần trong vi phạm giao thông hay trong một số hành vi khác.

Các hình thức của hình phạt bổ sung lao động công ích cũng cần tính toán, quy định phù hợp với từng trường hợp, hành vi vi phạm như quét rác, dọn dẹp khu vực công cộng, trồng cây...

Đồng thời cần có nghiên cứu, đánh giá kỹ càng, đảm bảo vấn đề quyền con người trong quy định này.

Không để chồng lấn với "lao động phục vụ cộng đồng"

Tại bản góp ý, Viện KSND tối cao và Bộ Tư pháp đề nghị cần làm rõ "lao động công ích" để bảo đảm phân biệt với biện pháp "lao động phục vụ cộng đồng" đang được quy định tại Bộ luật Hình sự hiện hành.

Đồng thời phải có đánh giá về việc áp dụng biện pháp "lao động phục vụ cộng đồng" trong thời gian qua để xác định hiệu quả trong thực tiễn. Từ đó có cơ sở để đề xuất bổ sung biện pháp mới nêu trên.

Còn Văn phòng Chủ tịch nước cho rằng các biện pháp mới như lao động công ích, giám sát điện tử cần được nghiên cứu kỹ về điều kiện thực hiện, hạ tầng và cơ chế bảo vệ quyền con người. Vì vậy Bộ luật Hình sự chỉ nên quy định khung nguyên tắc.

Giải trình nội dung này, Bộ Công an cho hay theo quy định hiện hành, lao động phục vụ cộng đồng chỉ là nghĩa vụ phát sinh trong quá trình chấp hành hình phạt cải tạo không giam giữ, áp dụng đối với người bị phạt cải tạo không giam giữ không có việc làm hoặc bị mất việc làm.

Đây không phải là hình phạt độc lập và cũng không phải là hình phạt bổ sung. Trong khi đó, lao động công ích được nghiên cứu theo hướng là một hình phạt bổ sung, có vị trí độc lập trong hệ thống hình phạt, nhằm tăng cường chính sách xử lý không tước tự do, giáo dục, cải tạo người phạm tội, khắc phục hậu quả và bù đắp lợi ích cho cộng đồng.

Tiếp thu ý kiến, cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ thiết kế chặt chẽ quy định về hình phạt này gồm điều kiện áp dụng, loại công việc, thời lượng lao động, đối tượng không áp dụng... bảo đảm không chồng lấn với quy định về biện pháp "lao động phục vụ cộng đồng" đang được quy định tại Bộ luật Hình sự hiện hành.