[E] Biến sợi chuối thành tác phẩm nghệ thuật giá hàng chục triệu đồng

Những thân chuối sau vụ thu hoạch, giấy thủ công hay các loại xơ thực vật vốn chỉ được xem là phụ phẩm nay đang được trao một giá trị mới. Qua bàn tay của những người làm sáng tạo, chúng không còn là nguyên liệu thô của làng quê mà trở thành chất liệu cho nghệ thuật, thiết kế và những sản phẩm mang dấu ấn riêng.

Tốt nghiệp Khoa Quy hoạch - Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội, Nguyễn Thị Thu Trang (SN 1990) - nhà sáng lập Chạm Xưởng không lựa chọn gắn bó với công việc đúng chuyên ngành mà rẽ sang lĩnh vực thiết kế sáng tạo.

Nhiều năm tham gia các dự án nghệ thuật và kiến trúc cho khách hàng trong và ngoài nước giúp cô tiếp cận đa dạng ngôn ngữ thiết kế, đồng thời nhận ra những vật liệu quen thuộc của Việt Nam vẫn còn nhiều dư địa để khai thác.

Từ trăn trở ấy, Chạm Xưởng ra đời với mong muốn đưa những nguyên liệu bản địa bước vào không gian sống hiện đại bằng một diện mạo mới.

Nhà sáng lập Chạm Xưởng Nguyễn Thị Thu Trang bên một tác phẩm hoàn thiện từ sợi chuối và vật liệu tự nhiên (Ảnh: NVCC).

Tiếp nối hành trình đó, Thu Trang cùng các cộng sự khởi xướng dự án "Sen Sợi Sinh", lấy hình tượng hoa sen làm nguồn cảm hứng xuyên suốt. Sợi chuối được lựa chọn là vật liệu chủ đạo nhờ độ chắc, bền và khả năng tạo hình linh hoạt, phù hợp với nhiều loại hình nghệ thuật.

Bên cạnh đó, Chạm Xưởng còn kết hợp các dòng giấy thủ công truyền thống như giấy Dó (Bắc Giang), giấy Giang của đồng bào Dao, giấy Dướng, giấy Rơm... với sợi vải công nghiệp tái chế cùng tre, nứa, cỏ, vỏ cây và nhiều nguyên liệu tự nhiên khác.

Mỗi sự kết hợp đều được thử nghiệm để tạo ra bề mặt, kết cấu và hiệu ứng thẩm mỹ khác nhau, đáp ứng yêu cầu riêng của từng thiết kế.

"Quá trình ấy giống như một vòng đời được nối tiếp: từ nông nghiệp bước sang nghệ thuật, từ phụ phẩm trở thành chất liệu, từ 'bỏ đi' thành 'giữ lại'.

Mỗi cánh sen làm từ sợi chuối vì thế mang theo câu chuyện của sự tái sinh, một khởi đầu mới sau một vòng đời cũ và một cách vươn mình đầy sức sống trong một hình thức khác.

Tôi mong khi chạm vào những cánh sen, người xem không chỉ nhìn thấy một bông sen, mà còn cảm nhận được tinh thần của đất, của cây và sự kiên nhẫn kết tinh trong từng lớp sợi", Thu Trang chia sẻ.

Để mỗi sản phẩm có thể thích nghi với điều kiện khí hậu nóng ẩm của Việt Nam toàn bộ nguyên liệu đều được xử lý ngay từ vùng nguyên liệu, trải qua các công đoạn làm sạch, khử khuẩn và phủ lớp bảo vệ nhằm nâng cao độ bền trước khi đưa vào chế tác.

Theo Thu Trang, mục tiêu của Chạm Xưởng là từng bước nâng tỉ lệ vật liệu xanh lên mức gần như tuyệt đối.

Sợi chuối là vật liệu chủ đạo mà Chạm Xưởng sử dụng nhờ độ chắc, bền và khả năng tạo hình linh hoạt, phù hợp với nhiều loại hình nghệ thuật (Ảnh: NVCC).

Hiện khoảng 90% nguyên liệu tại xưởng là vật liệu tự nhiên. Các loại keo sử dụng đều là keo sinh học, không chứa hóa chất độc hại. Tuy nhiên, cô thừa nhận vẫn còn một tỷ lệ rất nhỏ vật liệu công nghiệp chưa thể thay thế.

"Một số kết cấu cần kim loại để bảo đảm độ chắc chắn. Nếu quá cực đoan và yêu cầu mọi thứ phải 100% xanh ngay lập tức thì rất khó để sản phẩm được thị trường chấp nhận".

Không giống những sản phẩm sản xuất hàng loạt, mỗi tác phẩm tại Chạm Xưởng đều được hoàn thiện qua nhiều công đoạn thủ công tỉ mỉ. Với một bức tranh sen kích thước khoảng 40x60cm, thời gian thực hiện thường kéo dài khoảng nửa ngày.

Quy trình bắt đầu từ khâu xử lý nền tranh, bồi giấy thủ công làm từ xơ thực vật. Sau đó, người thợ tạo hình từng cánh sen từ sợi chuối, ghép thành bông, kết nối với cành, lá rồi sắp đặt bố cục trên nền tranh trước khi hoàn thiện tác phẩm.

Để nâng cao năng suất, xưởng phân chia quy trình thành nhiều công đoạn, mỗi thành viên phụ trách một phần việc phù hợp với thế mạnh của mình.

Dù mới bước vào giai đoạn đầu phát triển, Chạm Xưởng đã xây dựng danh mục sản phẩm đa dạng từ tranh, đèn, bình hoa có giá vài trăm nghìn đồng đến các tác phẩm nghệ thuật sắp đặt dành cho khách sạn, showroom, trung tâm thương mại và lễ hội ngoài trời,... với giá trị lên tới 50 triệu đồng.

Theo Thu Trang, tính bền vững của sản phẩm không nằm ở việc tồn tại vĩnh viễn mà ở khả năng hạn chế tác động đến môi trường khi kết thúc vòng đời. Các vật liệu tự nhiên như sợi chuối hay xơ thực vật vốn có tuổi thọ ngắn hơn nhiều loại vật liệu công nghiệp, nhưng đổi lại có thể phân hủy hoặc tiếp tục được tái tạo thành những sản phẩm mới.

"Chúng tôi luôn tư vấn rõ với khách hàng rằng đây là sản phẩm bền vững với môi trường chứ không phải bền vững mãi mãi theo thời gian. Mỗi vật liệu đều có vòng đời riêng và điều đó là hoàn toàn tự nhiên", cô nói.

Bộ sưu tập tranh, đèn và đồ trang trí,.... từ vật liệu tự nhiên của Chạm Xưởng (Ảnh: NVCC).

Trang cho hay, độ bền của tác phẩm cũng phụ thuộc lớn vào điều kiện sử dụng. Trong môi trường nội thất ổn định, ít chịu tác động của con người và thời tiết, nhiều sản phẩm có thể duy trì chất lượng trong hàng chục năm.

Ngược lại nếu thường xuyên chịu va đập hoặc phơi dưới nắng, mưa, gió trong thời gian dài, tác phẩm sẽ xuống cấp nhanh hơn.

Thay vì thay mới hoàn toàn khi nhu cầu thẩm mỹ thay đổi, Chạm Xưởng còn cung cấp dịch vụ làm mới hoặc sáng tác lại trên chính nền tác phẩm cũ. Theo Thu Trang đây là cách kéo dài vòng đời sản phẩm, giảm phát sinh chất thải và tiếp tục lan tỏa tinh thần sáng tạo gắn với phát triển bền vững.

Năm đầu tiên hoạt động, Chạm Xưởng ghi nhận doanh thu khoảng 500-600 triệu đồng. Thu Trang cho biết đây chưa phải giai đoạn xưởng tập trung vào bán hàng mà chủ yếu dành thời gian nghiên cứu vật liệu, hoàn thiện sản phẩm và từng bước tìm kiếm thị trường.

"Xưởng mới thành lập được một năm nên chúng tôi vừa làm, vừa nghiên cứu, vừa thử nghiệm sản phẩm mới, vừa đi tìm khách hàng. Có những tháng doanh thu khá hơn một chút, nhưng cũng có những tháng thua lỗ. Khoản thu từ chỗ này lại phải bù cho chỗ khác để duy trì hoạt động", Trang chia sẻ.

Dẫu vậy, điều khiến nữ sáng lập có thêm động lực là ngày càng nhiều khách hàng bắt đầu quan tâm và đón nhận những sản phẩm được tạo nên từ nguyên liệu bản địa.

Tác phẩm của Chạm Xưởng được sử dụng để tạo điểm nhấn trong không gian spa (Ảnh: NVCC).

Các tác phẩm nghệ thuật từ vật liệu bản địa được Chạm Xưởng trưng bày tại không gian triển lãm (Ảnh: NVCC).

Các thành viên của Chạm Xưởng (Ảnh: NVCC).

Hiện khách hàng của Chạm Xưởng chủ yếu là thị trường trong nước. Các nhà hàng, quán cà phê, khách sạn, khu nghỉ dưỡng và showroom thường lựa chọn những tác phẩm nghệ thuật kích thước lớn để tạo điểm nhấn cho không gian.

Trong khi đó, khách quốc tế lại yêu thích các sản phẩm nhỏ gọn, mang đậm bản sắc văn hóa Việt và thuận tiện mang theo sau mỗi chuyến đi.

Không chỉ phát triển sản phẩm, những năm gần đây Thu Trang còn xây dựng Chạm Xưởng trở thành một không gian sáng tạo mở tại Ecopark, Hưng Yên.

Tại đây cô đều đặn tổ chức các workshop, hoạt động trải nghiệm và sự kiện về nghệ thuật thủ công giúp người tham gia trực tiếp sáng tạo từ sợi chuối, giấy thủ công và nhiều vật liệu tái chế gần gũi với đời sống.

Không gian workshop được thiết kế đơn giản để mọi người có thể cùng ngồi lại, tự tay làm một món đồ thủ công, trò chuyện và kết nối với nhau. Thu Trang bày tỏ, điều cô nhận thấy rõ nhất sau nhiều buổi trải nghiệm không chỉ là những sản phẩm được hoàn thiện mà còn là sự thay đổi của người tham gia.

"Có nhiều bạn làm việc văn phòng cả tuần, cuối tuần tìm đến chỉ để ngồi yên vài tiếng, tập trung làm một món đồ thủ công. Có người ban đầu nghĩ mình không hề khéo tay nhưng càng làm càng kiên nhẫn.

Nhiều bạn bảo đã rất lâu rồi mới có cảm giác tập trung vào một việc mà không cầm điện thoại liên tục. Có bạn làm hỏng rồi lại cặm cụi làm lại từ đầu nhưng vẫn quyết tâm hoàn thành", Trang nói.

Không gian workshop được thiết kế đơn giản để mọi người có thể cùng ngồi lại, tự tay làm một món đồ thủ công, trò chuyện và kết nối với nhau.

Bên cạnh các workshop dành cho cộng đồng, Thu Trang còn đưa mô hình trải nghiệm thủ công vào trường học thông qua các chương trình giáo dục và hướng nghiệp.

Theo Trang việc để học sinh, sinh viên tiếp cận với vật liệu bản địa và nghề thủ công vừa giúp các em hiểu hơn về giá trị văn hóa truyền thống, vừa gợi mở những hướng đi nghề nghiệp sáng tạo dựa trên chính nguồn tài nguyên sẵn có của Việt Nam.

Cô mong mỗi người sẽ ý thức hơn về những tài nguyên thiên nhiên đang hiện hữu quanh mình từ đó biết trân trọng, sử dụng và khai thác chúng theo hướng bền vững, sáng tạo thay vì lãng phí.

Trong thời gian tới, nữ sáng lập cho biết sẽ tập trung hoàn thiện quy trình vận hành, nâng cao năng lực sản xuất, đồng thời tiếp tục nghiên cứu và phát triển các dòng sản phẩm mới từ vật liệu tự nhiên.

Xa hơn, Trang kỳ vọng xây dựng một mô hình hoàn chỉnh với sợi chuối để có thể nhân rộng trước khi tiếp tục nghiên cứu và ứng dụng nhiều loại phụ phẩm nông nghiệp khác vào các sản phẩm nghệ thuật và thiết kế.

THỰC HIỆN: KIM THOA