Linh vật ngựa TP.HCM - Ảnh: HỮU HẠNH
Tinh gọn không phải để đẹp số liệu. Mục tiêu là người dân thấy ngay ở lần đi làm giấy tờ kế tiếp. Doanh nghiệp thấy ngay ở lần xin xác nhận tiếp theo. Cán bộ thấy ngay ở cơ chế đánh giá rõ ràng và bố trí công bằng.
Nhưng "phi nhanh" trong quản trị nhà nước không phải chuyện thúc roi. Muốn bộ máy chạy bền, phải bỏ bớt "giảm yên" là những tầng nấc trung gian.
Cải cách chính quyền địa phương hai cấp đi theo đúng logic đó. Khi bản đồ hành chính gọn hơn, mô hình hai cấp có điều kiện vận hành theo hướng tập trung điều phối ở tỉnh và tăng năng lực thực thi ở cơ sở, nơi người dân gặp chính quyền hàng ngày.
Hơn nửa năm nhìn lại, người dân được gì khi giảm một tầng trung gian?
Lợi ích đầu tiên là thủ tục nhanh hơn. Trước đây nhiều việc phải đi qua cấp huyện dù thực chất xã làm được hoặc tỉnh điều phối được.
Khi cấp huyện kết thúc hoạt động, thẩm quyền được giao rõ, người dân có thể nộp hồ sơ và nhận kết quả ngay ở xã. Một số việc có thể xử lý thẳng theo hệ thống chuyên môn của tỉnh. Nhờ vậy bớt khâu chuyển hồ sơ và bớt thời gian chờ.
Lợi ích thứ hai là rõ đầu mối chịu trách nhiệm. Một mô hình ít tầng nấc hơn buộc chính quyền cấp tỉnh phải chịu trách nhiệm điều phối và kiểm soát chất lượng dịch vụ công, còn cấp xã chịu trách nhiệm giải quyết trực tiếp.
Về nguyên tắc quản trị, khi ít tầng nấc hơn thì trách nhiệm thường rõ hơn. Nhờ vậy giảm tình trạng đùn đẩy trách nhiệm giữa các cấp.
Nhưng muốn phi nhanh mà không vấp thì pháp luật phải xử lý hai bài toán đồng thời. Đó là bàn giao không gián đoạn và phân quyền không chồng chéo.
Luật tổ chức chính quyền địa phương đã thiết kế cơ chế chuyển tiếp theo hướng không để khoảng trống bằng việc yêu cầu hoàn thành bàn giao hồ sơ, tài chính, tài sản và công việc trước ngày 30-6-2025. Đồng thời quy định nguyên tắc tiếp tục giải quyết các công việc, thủ tục hành chính, khiếu nại, tố cáo đang dở dang sau ngày 1-7-2025.
Đây là điểm mấu chốt để người dân không trở thành nạn nhân chuyển đổi, không ai phải đi làm lại thủ tục chỉ vì đổi mô hình tổ chức.
Khi cấu trúc chính quyền thay đổi, nhiều văn bản pháp luật được thiết kế theo mô hình ba cấp sẽ không còn phù hợp. Vướng nhất là quy định về thẩm quyền và quy trình. Từ cấp phép, thanh tra, kiểm tra đến xử phạt. Từ giải quyết khiếu nại đến quản lý ngân sách.
Các lĩnh vực như đất đai, giáo dục, y tế, xây dựng cũng bị tác động. Cả hộ tịch và chứng thực cũng cần rà soát lại. Nếu sửa chậm, rủi ro pháp lý sẽ rơi vào hai nhóm: một là cơ quan "ngại ký" vì sợ sai thẩm quyền; hai là cùng một việc nhưng nhiều nơi hiểu khác nhau vì viện dẫn văn bản cũ.
Nghị quyết 66: 'Lời hiệu triệu cho một cuộc cải cách thể chế sâu sắc'ĐỌC NGAYLuật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 đã dự liệu tình huống này. Luật cho phép Chính phủ ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong phạm vi thẩm quyền. Mục tiêu là phân định lại nhiệm vụ và quyền hạn giữa các cấp.
Đồng thời điều chỉnh các quy định liên quan để thống nhất cách áp dụng. Cơ chế này dùng trong giai đoạn chưa kịp sửa luật hoặc sửa nghị quyết có liên quan. Khi ban hành Chính phủ phải báo cáo cơ quan có thẩm quyền theo quy định.
Nói cách khác, pháp luật tạo "cầu tạm" để guồng máy không dừng lại trong lúc chờ "làm cầu vĩnh cửu" là sửa đồng bộ hệ thống luật.
Về kỹ thuật lập pháp, Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật đặt ra các công cụ để làm nhanh nhưng vẫn có kỷ cương: cơ chế rà soát, hệ thống hóa, kiểm tra và xử lý văn bản trái pháp luật, cùng khả năng áp dụng trình tự, thủ tục rút gọn đối với các văn bản cần ban hành kịp thời theo căn cứ luật định.
Trong bối cảnh cải cách thể chế quy mô lớn, "nhanh" không chỉ là tốc độ ban hành mà là tốc độ làm rõ thẩm quyền, làm rõ quy trình và làm rõ trách nhiệm giải trình, để mỗi quyết định hành chính đứng vững khi bị kiểm tra, bị khiếu nại hoặc bị khởi kiện.
Còn quyền lợi của đội ngũ cán bộ, công chức dôi dư - đây là thước đo mức độ tinh gọn có trách nhiệm. Nguyên tắc đúng là không để cải cách biến thành cú sốc sinh kế, đồng thời không biến chính sách thành chiếc phao cho tâm lý trông chờ.
Khung chính sách hiện hành được thiết kế theo hướng mở nhiều lựa chọn cho cán bộ, công chức dôi dư. Người đủ điều kiện có thể nghỉ hưu hoặc nghỉ thôi việc. Người còn khả năng công tác có thể được điều chỉnh vị trí việc làm.
Trường hợp đang giữ chức vụ lãnh đạo có thể thôi giữ chức vụ hoặc được bố trí ở vị trí thấp hơn. Một số trường hợp được tăng cường về cơ sở. Sau sắp xếp, có cơ chế đào tạo và bồi dưỡng để thích ứng nhiệm vụ mới.
Nói về "ngựa bỏ giảm yên", điều đáng lo không phải là giảm bớt tầng nấc. Điều đáng lo là giảm bớt nhưng không tăng năng lực cho cấp cơ sở. Khi cấp xã trở thành tuyến đầu gánh thêm việc, yêu cầu tối thiểu là thẩm quyền phải rõ, quy trình phải số hóa, hồ sơ phải liên thông, ngân sách và nhân sự phải tương xứng. Nếu không, người dân sẽ không thấy "phi nhanh" mà chỉ thấy "dồn việc".
Ngược lại, nếu làm đúng, mô hình hai cấp sẽ tạo ra một chuyển động đáng giá. Giảm khâu trung gian để tăng tốc độ phục vụ nhưng đồng thời tăng chuẩn trách nhiệm để tốc độ không đánh đổi bằng rủi ro pháp lý.
Xuân mới, mong một nền hành chính nói ít làm nhiều, quyết nhanh nhưng đúng thẩm quyền, dứt khoát nhưng không bỏ lại ai phía sau. Khi đó "ngựa" phi nhanh không phải vì vội mà vì thể chế đã mở đường.
Những lời chúc Tết Bính Ngọ 2026 may mắn, khởi đầu năm mới suôn sẻ, phát tài
