Cựu hiệu trưởng Nguyễn Thị Bình tại tòa chiều 27-3, bị tòa tuyên 3 năm tù với cáo buộc tổ chức dạy, học thêm không theo quy định - Ảnh: GIANG LONG
Thầy hiệu trưởng ở Cà Mau tự tay đóng kệ, bàn ghế cho trường vùng sâu, dùng hóa đơn khống quyết toán 10,7 triệu đồng, lãnh án 7 năm tù.
Anh nông dân ở Nghệ An nuôi 13 con gà lôi trắng, bán với giá 500.000 đồng mỗi con, lãnh án 6 năm tù.
Còn ở Vĩnh Long, một nữ sinh bị xe tông chết, công an huyện ra quyết định không khởi tố, ba lần gia đình khiếu nại đều bị bác, phải đợi người cha tuyệt vọng tự sát, báo chí và dư luận lên tiếng, cấp trên mới vào cuộc.
Bốn câu chuyện, hai chiều ngược nhau của cùng một căn bệnh. Một bên là vận dụng luật quá mức.
Một bên là thờ ơ trước sinh mạng. Nhưng cả hai đều xuất phát từ việc một số cơ quan tố tụng cấp cơ sở đang vận hành theo quán tính của thủ tục, không theo tinh thần vì con người của pháp luật.
Tôi hiểu rằng pháp luật cần sự nghiêm minh, không ai được phép đặt mình bên ngoài quy định. Cô hiệu trưởng sai khi lập hai hệ thống sổ sách. Thầy hiệu trưởng sai khi dùng hóa đơn khống.
Anh nông dân sai khi nuôi loài thuộc nhóm IB mà không đăng ký. Nhưng giữa "sai" và "tội" là một khoảng cách mà người cầm cán cân công lý phải đo bằng sự thấu tình đạt lý, không phải bằng áp dụng luật pháp một cách máy móc.
Montesquieu - nhà tư tưởng chính trị và pháp lý lớn của Pháp ở thế kỷ 18 - viết trong cuốn Tinh thần pháp luật rằng hình phạt phải tương xứng với tính chất và mức độ nguy hại của hành vi.
Ông cho rằng khi hình phạt quá mức thì nó không còn răn đe mà bắt đầu hủy hoại. Hủy hoại niềm tin. Hủy hoại ý chí hành động. Hủy hoại chính nền tảng đạo đức mà luật pháp được dựng lên để bảo vệ.
Nhưng Montesquieu cũng cảnh báo chiều ngược lại, rằng khi tội phạm không bị trừng phạt, trật tự xã hội sụp đổ theo cách khác đau đớn hơn vì nạn nhân mất đi cả niềm tin lẫn lẽ sống.
Vụ án tại Vĩnh Long là minh chứng cho chiều ngược ấy. Khi pháp luật không bảo vệ được đứa con vắn số của mình, người cha tự tìm công lý theo cách riêng.
Vấn đề không nằm ở từng vụ án riêng lẻ mà nằm ở tầm nhìn thể chế. Thầy cô giáo được đào tạo để dạy học, không phải để trở thành chuyên gia tài chính công. Anh nông dân nuôi gà không có khả năng theo dõi từng thông tư phân loại động vật nguy cấp.
Khi Nhà nước giao cho họ trách nhiệm quản lý hoặc đặt ra quy định thì cần trang bị, bổ sung kiến thức pháp luật cho hệ thống thực thi.
Xử lý hành chính, kỷ luật, buộc bồi thường..., tất cả đều là những công cụ mà pháp luật đã có sẵn, không nhất thiết phải dùng hình sự như phương tiện đầu tiên.
Ngược lại, khi có dấu hiệu tội phạm rõ ràng như vụ Vĩnh Long, cơ quan tố tụng cấp huyện lại chọn cách im lặng. Sự im lặng ấy có lý do của nó. Có thể là nể nang, có thể là cẩu thả, có thể là áp lực địa phương...
Nhưng dù lý do gì thì nó phản ánh một thực tế đáng ngại rằng ở cấp cơ sở đó, quyền lực tố tụng đang được sử dụng nhưng thiếu một cơ chế giám sát thực sự hiệu quả.
Pháp luật sinh ra để bảo vệ con người. Câu ấy không phải khẩu hiệu. Đó là nguyên lý nền tảng và là thước đo để kiểm nghiệm mọi quyết định tố tụng. Bảo vệ con người có nghĩa là không biến một thầy giáo sai thủ tục thành tội phạm.
Nhưng bảo vệ con người cũng có nghĩa là không để một nữ sinh chết oan mà kẻ gây tai nạn được bỏ qua. Tinh thần đó phải xuyên suốt từ địa phương đến trung ương, từ điều tra đến xét xử và không thể chỉ xuất hiện khi báo chí, dư luận lên tiếng mới vào cuộc.
