Từ bản làng nghèo...
Giữa cao nguyên đá xám bạc của Lùng Tám, nơi từng được nhắc đến như một trong những vùng nghèo khó nhất cực Bắc, những tấm vải lanh của người Mông hôm nay đã vượt khỏi không gian bản làng để hiện diện trong các không gian sang trọng ở châu Âu, tại trụ sở Liên Hợp Quốc và nhiều khách sạn 5 sao.
Đằng sau hành trình ấy là câu chuyện bền bỉ của nghệ nhân Vàng Thị Mai – người phụ nữ Mông được mọi người nhắc đến như "quý bà vải lanh" của Hà Giang cũ (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang).
Bước chân vào Hợp tác xã (HTX) vải lanh Lùng Tám, điều níu chân du khách không chỉ là những bộ váy áo lanh được làm hoàn toàn thủ công mà còn là hình ảnh những người phụ nữ Mông lớn tuổi lặng lẽ ngồi bên khung cửi. Ở đó, thời gian dường như chậm lại. Mỗi tấm vải là sự chắt chiu của ký ức, của truyền thống và của cả một quá trình đổi thay số phận.
Sinh năm 1962, bà Vàng Thị Mai có 20 năm gắn bó với cương vị Hội trưởng Hội Phụ nữ xã Lùng Tám. Xuất phát điểm của bà không khác gì bao phụ nữ Mông khác lủi thủi dệt lanh trong góc bếp, coi đó là phần việc phụ của đời mình.
Nhưng chính từ công việc phụ ấy, bà đã từng bước đưa nghề lanh thoát khỏi nguy cơ mai một, đồng thời mở ra con đường mưu sinh, tự chủ cho hàng trăm phụ nữ vùng cao.
Bà Vàng Thị Mai - Chủ tịch Hợp tác xã dệt lanh Lùng Tám (Ảnh: NVCC).
Chia sẻ với Người Đưa Tin, bà Mai cho biết trong quan niệm cũ của người Mông dệt lanh chỉ dành cho lúc nông nhàn.
"Trước khi về nhà chồng, người con gái phải tự tay dệt một bộ quần áo lanh để mặc trong ngày cưới. Sau đó, họ gần như chỉ quanh quẩn trong nhà, chăm con, lo bếp núc, không có tiếng nói, không có thu nhập thậm chí thường xuyên chịu bạo lực khi chồng say rượu", bà Mai nói.
Bước ngoặt đến vào năm 1999, khi Lùng Tám được hỗ trợ khôi phục nghề trồng lanh, dệt vải nhằm thay thế cây thuốc phiện với sự đồng hành của doanh nghiệp xã hội Craft Link và dự án hợp tác Việt Nam – Thụy Điển. Hai năm sau, năm 2001 bà Mai mạnh dạn thành lập HTX vải lanh Lùng Tám, khởi đầu với vỏn vẹn 10 xã viên và số vốn chỉ 13 triệu đồng.
Khó khăn lớn nhất của HTX không nằm ở vốn liếng mà ở rào cản xã hội. "Khi mới thành lập, người ta rỉ tai nhau đừng đến làm cho tôi, nói rằng chỉ đến hầu hạ, làm giàu cho bà Mai thôi", bà nhớ lại. Những lời đồn khiến nhiều phụ nữ chùn bước; có người đang làm việc thì bị chồng say rượu kéo đến mắng chửi, thậm chí lôi về ngay trước mặt mọi người.
Nhiều phụ nữ ban đầu tham gia HTX rất hào hứng nhưng khi trở về nhà lại bị coi thường, ngăn cấm, thậm chí bạo hành, buộc phải bỏ dở công việc. Theo bà Mai, thời điểm đó chính quyền xã đã phải áp dụng các biện pháp can thiệp cụ thể để ngăn chặn bạo lực gia đình.
Từ bao đời nay, người phụ nữ Mông ở vùng cao đều dệt vải lanh từ những khung cửi truyền thống.
Dẫu vậy, vẫn có những phụ nữ Mông "liều" bước qua nỗi sợ để ở lại. Họ kiên nhẫn học từng công đoạn thủ công, từ trồng lanh, se sợi, dệt vải đến nhuộm chàm, vẽ sáp ong. Khi những tấm vải lanh đầu tiên được bán ra thị trường mang lại tiền mặt, sự hoài nghi dần tan biến.
"Chỉ khi sản phẩm bán được có tiền mang về nhà thì người ta mới tin. Phụ nữ có thu nhập, tiếng nói trong gia đình cũng khác đi", bà Mai nói.
Hiện thu nhập bình quân của xã viên HTX đạt từ 4–6 triệu đồng/tháng. Với nhiều phụ nữ vùng cao đó là khoản tiền chưa từng nghĩ tới trước đây. Nhưng theo bà Mai, điều quan trọng hơn là sự thay đổi về vị thế.
"Từ chỗ không bao giờ cho vợ ra khỏi nhà, bây giờ nhiều ông chồng sẵn sàng để vợ đi hội chợ dưới Hà Nội, đi cả tuần. Họ hiểu rằng vợ đi làm là để mang tiền về cho gia đình không còn coi thường nữa", bà chia sẻ.
Đến nay, HTX vải lanh Lùng Tám có 140 xã viên, 9 tổ sản xuất, doanh thu bình quân khoảng 1,5 tỷ đồng mỗi năm. Những người làm việc tại đây không chỉ là phụ nữ trẻ mà còn có các cụ già trên 70 tuổi, trẻ em mồ côi, những người từng không có cơ hội mưu sinh.
"Người già thì có tay nghề, trẻ thì học việc, ai cũng có chỗ đứng. Ở đây, chúng tôi không chỉ làm kinh tế mà còn sống cùng nhau, chia sẻ với nhau", bà Mai bày tỏ.
Với những đóng góp đó, năm 2017 bà Vàng Thị Mai được Tạp chí Forbes vinh danh là một trong 50 phụ nữ ảnh hưởng nhất Việt Nam, đồng thời là một trong 100 phụ nữ tiêu biểu được biểu dương tại Đại hội Phụ nữ toàn quốc năm 2022.
"Tôi không nghĩ mình làm được điều gì to tát. Tôi chỉ muốn phụ nữ Mông đỡ khổ hơn một chút, có tiền, có tiếng nói không còn cam chịu như trước. Khi phụ nữ đứng vững gia đình và bản làng cũng sẽ khác", bà Mai nhấn mạnh.
Trẻ em trong xã được hướng dẫn làm quen với nghề dệt lanh, bắt đầu từ thêu hoa văn tam giác mạch.
Đánh giá về HTX vải lanh Lùng Tám, bà Mai Xuân Minh – Phó Chủ tịch UBND xã Lùng Tám cho biết, HTX đã tạo ra những thay đổi rõ rệt trong cộng đồng.
"HTX không chỉ giải quyết việc làm mà còn góp phần giảm bạo lực gia đình, nâng cao vị thế phụ nữ Mông. Khi có thu nhập ổn định, chị em tự tin hơn, có tiếng nói hơn trong gia đình và xã hội. Trước đây nhiều phụ nữ chỉ quanh quẩn trong nhà, nay họ có thể đi làm, giao tiếp với khách trong và ngoài nước, hiểu thêm về giá trị của chính mình", bà Minh chia sẻ.
Theo bà Minh, mô hình HTX vải lanh Lùng Tám không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn là một hướng đi bền vững trong việc bảo tồn văn hóa truyền thống của người Mông gắn sinh kế với giữ nghề.
"Đây là mô hình rất quan trọng đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số đáng để nhân rộng, bởi nó chạm tới gốc rễ của phát triển con người, gia đình và cộng đồng", bà Minh nhấn mạnh.
…đến quà tặng ngoại giao quốc tế
Không chỉ giữ nghề bằng ký ức và lòng đam mê, bà Vàng Thị Mai còn tiếp cận thị trường theo một cách rất riêng. Với bà mỗi vị khách đến HTX vải lanh Lùng Tám đều là một "người thầy".
Bất kể là du khách trong nước hay quốc tế, khi mua sản phẩm bà đều cẩn thận ghi lại thông tin cá nhân, xin ý kiến nhận xét, cảm nhận về chất lượng, mẫu mã vào một cuốn sổ tay. Hằng tháng HTX tổ chức họp, rà soát từng góp ý để điều chỉnh thiết kế, hoàn thiện kỹ thuật từng bước nâng cao chất lượng sản phẩm.
Cách làm ấy giúp thổ cẩm Lùng Tám nhanh chóng khẳng định vị thế. Đến nay, sản phẩm lanh của HTX không chỉ có mặt tại nhiều tỉnh, thành trong nước mà còn được xuất khẩu tới khoảng 20 thị trường quốc tế, chủ yếu ở châu Âu.
Khách hàng đặc biệt yêu thích sản phẩm bởi chất liệu lanh hoàn toàn tự nhiên, bền chắc, thân thiện với môi trường, hoa văn tinh xảo mang đậm bản sắc văn hóa của người Mông vùng cao nguyên đá thứ không thể sao chép bằng công nghiệp.
Để sợi lanh có màu trắng, mịn hơn sợi được mang đi nấu với tro bếp, rồi mang giặt.
Nhớ lại cột mốc đầu tiên đưa thổ cẩm Lùng Tám ra thế giới, bà Mai cho biết năm 2010 là lần đầu sản phẩm của HTX đặt chân tới châu Âu. Khi đó, đoàn công tác Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam lên thăm HTX bày tỏ sự ngưỡng mộ trước những tấm vải lanh thủ công và mời bà mang sản phẩm sang Pháp giới thiệu tại các không gian trưng bày văn hóa.
Cơ hội tiếp tục mở ra vào năm 2012, khi bà Mai gặp nhà thiết kế Minh Hạnh tại Festival Áo dài Huế. Từ cuộc gặp gỡ này, thổ cẩm Lùng Tám bắt đầu bước ra khỏi không gian làng nghề, tiến vào thời trang đương đại. Một năm sau, nhà thiết kế Minh Hạnh cùng các chuyên gia châu Âu trực tiếp lên Hà Giang sống và làm việc cùng các xã viên HTX trong 7 ngày để tìm hiểu toàn bộ quy trình dệt truyền thống.
Theo bà Mai, các chuyên gia châu Âu đặc biệt đánh giá cao sản phẩm thổ cẩm của người Mông bởi được làm hoàn toàn từ nguyên liệu tự nhiên, không hóa chất, thân thiện với môi trường. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra cũng vô cùng khắt khe, nhất là về tính "thuần tự nhiên" trong nguyên liệu và quy trình sản xuất.
Sau chuyến làm việc này, các đơn hàng từ Thụy Điển, Pháp, Italia… liên tục được gửi về, khiến HTX Lùng Tám gần như hoạt động quanh năm. Khi chất lượng sản phẩm đã được chấp nhận, những thách thức mới lại nảy sinh, đặc biệt là các thủ tục thông quan và yêu cầu về giấy chứng nhận xuất xứ, chữ ký của nghệ nhân cũng như năng lực quản trị HTX.
"Không còn cách nào khác, tôi vừa làm vừa học để đáp ứng các yêu cầu từ phía châu Âu", bà Mai chia sẻ.
Năm 2015, sản phẩm thổ cẩm Lùng Tám được trưng bày tại Đại hội đồng Liên minh Nghị viện Thế giới (IPU) tổ chức tại Hà Nội. Từ dấu mốc này, thổ cẩm của người Mông Lùng Tám được nhiều đại biểu nghị viện quốc tế biết đến và lựa chọn làm quà tặng ngoại giao.
Phụ nữ dân tộc Mông tỉ mỉ vẽ sáp ong lên vải lanh.
Đặc biệt, dịp Tết Nguyên đán năm nay HTX tăng cường sản xuất nhiều dòng sản phẩm mới, chú trọng các thiết kế nhỏ gọn, tinh tế từ trang phục truyền thống, khăn choàng, túi xách, ví, phụ kiện đến các sản phẩm trang trí, quà lưu niệm mang đậm bản sắc Mông phù hợp làm quà biếu, quà tặng du lịch và quà lưu niệm cao cấp.
Những gam màu chàm truyền thống được phối hợp hài hòa với họa tiết hiện đại, vừa giữ hồn cốt văn hóa, vừa đáp ứng thị hiếu của thị trường.
Song song với việc mở rộng thị trường, Lùng Tám ngày nay còn là điểm đến quen thuộc trên tuyến du lịch của tỉnh Hà Giang, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước. Đến với HTX, du khách không những mua sản phẩm mà còn được tận mắt chứng kiến quy trình dệt lanh truyền thống, lắng nghe những câu chuyện về nghề và về hành trình bền bỉ của những người phụ nữ Mông.
"Mỗi ngày chúng tôi đón hàng trăm lượt khách. Có người mua vì thích sản phẩm, có người mua vì xúc động khi được chứng kiến quá trình làm ra tấm vải và quý mến những người thợ đứng sau đó", bà Mai nói.
Để hoàn thành một tấm vải lanh, người thợ phải mất khoảng 7 tháng, tính từ khi gieo trồng cây lanh đến lúc dệt xong, trải qua tổng cộng 41 công đoạn thủ công. Phần cổ áo, tay áo, thắt lưng được trang trí cầu kỳ, từng sợi chỉ khâu được rút từ chính các mảnh vải ghép để không lộ mũi chỉ.
Hoa văn phổ biến nhất là hình ốc sên, biểu tượng gắn liền với đời sống người Mông. Đặc biệt người thợ phải thành thạo kỹ thuật vẽ sáp ong bằng bút tre ngòi đồng, chấm sáp ong nóng chảy lên nền vải lanh trắng sau đó nhuộm chàm nhiều lần rồi luộc để loại bỏ sáp, tạo nên những hoa văn bền màu, độc đáo.
"Hiện nay, sản phẩm thổ cẩm Lùng Tám vẫn đang được trưng bày tại các khách sạn lớn như Nikko, Hilton ở Hà Nội. Đặc biệt, tại trụ sở Ủy ban châu Âu và Liên Hợp Quốc cũng đã dành riêng không gian giới thiệu sản phẩm của HTX", bà Mai phấn khởi cho biết.
Dẫu vậy nữ nghệ nhân vẫn không khỏi trăn trở việc mỗi sản phẩm phải trải qua 41 công đoạn thủ công khiến giá thành cao nên khách hàng chủ yếu vẫn là người nước ngoài, thị trường trong nước còn hạn chế.
Nhưng vượt lên tất cả, bà Mai vẫn kiên định với con đường đã chọn: "Dù khó đến đâu cũng phải giữ lấy nghề của cha ông. Trong từng tấm vải lanh đó chính là văn hóa, là ký ức, là niềm tự hào của người Mông".
Du khách nước ngoài tham quan, mua sắm các sản phẩm được dệt từ lanh của HTX Lùng Tám.
Chia sẻ về hướng đi thời gian tới, bà Mai cho biết HTX Lùng Tám sẽ tiếp tục bảo tồn các sản phẩm truyền thống song song với việc phát triển những mẫu mã mới, phù hợp thị hiếu hiện đại.
Đặc biệt, bà dành nhiều tâm huyết cho việc đào tạo thế hệ kế cận. “Bây giờ HTX đã có không ít nghệ nhân trẻ, tay nghề rất vững. Các cháu không chỉ làm được nghề mà còn hiểu giá trị của nghề. Nhìn lớp trẻ say mê với khung cửi tôi yên tâm rằng thổ cẩm của người Mông Lùng Tám sẽ không bị mai một mà chắc chắn sẽ còn đi xa hơn nữa”, bà Mai chia sẻ.
Tham khảo thêm
