Ông Nguyễn Tân Thịnh - Cục trưởng Cục Quản lý công sản (Bộ Tài chính) - cho biết, Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản hiện hành được ban hành từ năm 2008, được thiết kế như biện pháp cấp bách cuối cùng khi các công cụ quản lý khác của Nhà nước không thể đáp ứng yêu cầu thực tiễn.
Tuy nhiên, sau gần 20 năm thi hành, biện pháp trưng mua chưa từng phát sinh trên thực tế, trong khi trưng dụng chủ yếu được áp dụng trong giai đoạn phòng, chống dịch Covid-19. Theo ông Thịnh, nhiều quy định của luật hiện hành đã bộc lộ hạn chế, chưa theo kịp yêu cầu quản lý trong bối cảnh mới.
Một trong những bất cập lớn là luật chủ yếu điều chỉnh các loại tài sản mang tính truyền thống, chưa bao quát các loại tài sản mới phát sinh cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ và hạ tầng số. Bên cạnh đó, cơ chế xác định giá trưng mua, giá trị bồi thường khi trưng dụng vẫn thiếu cụ thể, gây khó khăn trong quá trình áp dụng.
Ngoài ra, quy định về phân cấp, phân quyền hiện hành còn cứng nhắc, không cho phép ủy quyền từ Thủ tướng, Bộ trưởng đến chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, đồng thời chưa phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang được triển khai. Đáng chú ý, Nghị định quy định phân định thẩm quyền hiện hành sẽ hết hiệu lực từ ngày 01/5/2027, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải sửa đổi luật.
Theo đại diện Bộ Tài chính, việc sửa luật không nhằm gia tăng can thiệp hành chính mà ngược lại, góp phần hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền sở hữu tài sản của tổ chức, cá nhân và nhà đầu tư, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để Nhà nước chủ động ứng phó với các tình huống khẩn cấp.
Bà Trần Diệu An - Phó Cục trưởng Cục Quản lý công sản - đại diện cơ quan soạn thảo cho biết, Dự thảo Luật đề xuất thống nhất các trường hợp trưng mua, trưng dụng với quy định của Hiến pháp năm 2013 và các luật liên quan như Luật Quốc phòng, Luật Phòng chống thiên tai, Luật An ninh mạng.
Theo đó, Dự thảo xác định 5 trường hợp Nhà nước được áp dụng biện pháp trưng mua, trưng dụng tài sản gồm: khi đất nước trong tình trạng chiến tranh, tình trạng khẩn cấp về quốc phòng hoặc thiết quân luật; khi an ninh quốc gia bị đe dọa; khi cần bảo vệ mục tiêu quan trọng về an ninh quốc gia; khi ứng phó, khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh; và khi chống khủng bố hoặc xử lý các tình huống khẩn cấp khác theo quy định pháp luật.
Quy định này nhằm tạo cơ sở pháp lý đầy đủ để Nhà nước huy động nguồn lực trong các tình huống cấp bách, đồng thời tăng tính minh bạch, hạn chế nguy cơ lạm dụng quyền lực và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân có tài sản.
Dự thảo cũng đề xuất hoàn thiện quy định về các loại tài sản được trưng mua, trưng dụng. Đối với trưng mua, phạm vi tài sản bị áp dụng sẽ được thu hẹp nhằm bảo đảm quyền sở hữu hợp pháp của người dân và doanh nghiệp. Theo đó, chỉ những tài sản thật sự cần thiết phải chuyển quyền sở hữu cho Nhà nước mới thuộc diện trưng mua như thuốc, vắc-xin, lương thực, thực phẩm, vật tư, nguyên vật liệu và các vật tư tiêu hao khác.
Trong khi đó, đối với trưng dụng, Dự thảo mở rộng phạm vi tài sản có thể huy động để đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong bối cảnh mới. Các loại tài sản được đề xuất bổ sung gồm công trình kết cấu hạ tầng, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng viễn thông, hạ tầng số, phương tiện, máy móc, thiết bị chuyên dùng và một số loại vật nuôi phục vụ phòng chống dịch bệnh hoặc cứu hộ, cứu nạn.
Một nội dung đáng chú ý khác là Dự thảo đề xuất tăng tính chủ động cho chính quyền địa phương trong xử lý tình huống khẩn cấp. Theo đó, Luật sẽ quy định khung về các chức danh có thẩm quyền quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản, còn Chính phủ sẽ quy định chi tiết việc phân định thẩm quyền theo từng trường hợp cụ thể để bảo đảm quản lý thống nhất.
Đối với cơ chế xác định giá trưng mua và bồi thường khi trưng dụng, Bộ Tài chính cho biết Dự thảo hướng đến nguyên tắc linh hoạt, phù hợp với từng loại tài sản. Với tài sản có thông tin giá thị trường, giá sẽ được xác định theo công bố của nhà sản xuất, nhà cung cấp hoặc theo hợp đồng, hóa đơn hợp pháp. Đối với tài sản đặc thù, không phổ biến trên thị trường, việc xác định giá sẽ được thực hiện thông qua hội đồng hoặc doanh nghiệp thẩm định giá./.
