Nghĩ về 'kinh tế bạc'

Nhân viên y tế chăm sóc, hướng dẫn vận động cho người cao tuổi - Ảnh: T.TÚ

Tôi cho rằng điểm đáng chú ý nhất trong "5 trọng tâm hành động" không nằm ở tên gọi của các mô hình, mà ở sự thay đổi trong cách nhìn. Khi một quốc gia bắt đầu nói nghiêm túc về "kinh tế bạc", điều đó có nghĩa là tuổi già không còn được nhìn đơn thuần như một gánh nặng an sinh, mà đã trở thành một vấn đề phát triển.

Năm 2050, Việt Nam được dự báo sẽ bước vào giai đoạn "siêu già"

"Kinh tế bạc" hay còn gọi là "kinh tế tóc bạc" - khái niệm chỉ toàn bộ các hoạt động, sản phẩm, dịch vụ được thiết kế, vận hành nhằm đáp ứng nhu cầu của người cao tuổi.

Tính đến tháng 3-2025, Việt Nam đã có gần 17 triệu người cao tuổi. Theo các tiêu chí quốc tế, nước ta sẽ chính thức bước vào thời kỳ dân số già từ năm 2034, khi tỉ lệ người từ 65 tuổi trở lên đạt 14%. Chỉ khoảng 15 năm sau đó, đến năm 2050, Việt Nam được dự báo sẽ bước vào giai đoạn "siêu già", khi nhóm tuổi này chiếm hơn 21% dân số.

Nhưng vấn đề ở chỗ, trong thực tế đời sống, việc chăm sóc người già ở Việt Nam vẫn đang "mắc kẹt" giữa hai nơi quen thuộc: gia đình và bệnh viện.

Và thứ đáng lẽ phải tồn tại là những khâu gian trung gian để người già được sống, được chăm sóc, được giao tiếp, lại còn quá ít.

Ba tôi vừa nằm viện vài ngày vì huyết áp tăng cao. Khi về nhà, ông kể trong phòng bệnh có vài bác ngoài 60, 70 tuổi nói rằng họ thấy ở viện… vui hơn, ngủ ngon hơn, yên tâm hơn ở nhà. Thậm chí khi xuất viện về nhà được ít ngày, lại tìm cớ quay lại tái khám. Có bác còn nói nửa đùa nửa thật: "Ra viện vài hôm là… nhớ viện".

Đó không hẳn là câu nói đùa. Nó chỉ ra một nghịch lý: bệnh viện vốn là nơi người ta muốn rời đi càng sớm càng tốt, vậy mà với một số người già, đó lại là nơi… dễ chịu hơn ngôi nhà của mình. Điều đó cho thấy thứ họ đang thiếu có lẽ không phải vật chất, mà ở một điều rất đơn giản: có người hỏi han.

Ở bệnh viện, ngày nào họ cũng có người hỏi thăm. Y tá đo huyết áp, bác sĩ ghé qua kiểm tra hỏi một câu hỏi rất quen: "Hôm nay bác thế nào?". Người nằm giường bên cạnh bắt chuyện vài câu: "Tối qua ngủ được không?", "Ăn cơm chưa?"… Rồi câu chuyện cứ thế rôm rả kéo dài.

Tôi không phủ nhận rằng nhiều gia đình vẫn chăm lo cho cha mẹ rất chu đáo. Nhưng trong thực tế, công việc, mưu sinh, áp lực nhà cửa, con cái, sự nghiệp… kéo người trẻ vào guồng quay gần như không có khoảng dừng.

Vì thế, chúng ta thường bù đắp bằng những thứ dễ đo đếm hơn: tiền bạc, thuốc bổ, quà cáp, viện phí, người giúp việc…

Những thứ đó cần, nhưng không phải lúc nào cũng trúng thứ người già thiếu nhất. Bởi với nhiều người, điều đáng sợ nhất ở tuổi già không phải bệnh tật, mà là cảm giác bơ vơ và bị bỏ lại bên lề đời sống.

Bữa ăn cho người cao tuổi tại cơ sở chăm sóc ban ngày ở Hà Nội - Ảnh: T.TÚ

Đây không phải là cảm giác nhất thời hay câu chuyện mang tính cảm tính. Nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy cô đơn ở tuổi già là một vấn đề xã hội và sức khỏe đáng báo động.

Người già cô đơn

Theo WHO, khoảng một phần tư người cao tuổi trên thế giới sống trong tình trạng cô đơn hoặc cô lập xã hội. Một nghiên cứu của Đại học Brigham Young (Mỹ) thậm chí chỉ ra rằng tác động của sự cô đơn đối với sức khỏe có thể nghiêm trọng tương đương việc hút khoảng 15 điếu thuốc lá mỗi ngày.

Nước Anh lập vị trí "Bộ trưởng chống cô đơn" từ năm 2018 sau khi các nghiên cứu cho thấy hàng triệu người dân thường xuyên rơi vào trạng thái cô độc. Nhật Bản cũng bổ nhiệm một bộ trưởng tương tự vào năm 2021 để đối phó với tình trạng cô lập xã hội ngày càng gia tăng.

Khi nhu cầu được quan tâm không được đáp ứng, người già rất dễ bấu víu vào bất kỳ ai mang lại cảm giác ấy. Vì vậy tôi không ngạc nhiên khi ngày càng nhiều vụ người cao tuổi bị dụ mua thực phẩm chức năng, tour du lịch hay các gói chăm sóc sức khỏe mập mờ.

Điều đáng nói là không ít nạn nhân từng là những người có học thức, thậm chí giữ vị trí nhất định trong xã hội.

Chính những khoảng trống trong đời sống tinh thần ấy lại bị một số người nhìn như một "thị trường béo bở". Với kẻ lừa đảo, sự nhỏ nhẹ, quan tâm, kiên nhẫn đó chỉ là cách dẫn dụ, thao túng để trót lọt một phi vụ.

Nhưng với không ít người cao tuổi, vài cuộc gọi hỏi thăm lại mang đến cảm giác được lắng nghe, được để ý, được an ủi, được ghi nhận, được khích lệ - những điều tưởng rất nhỏ nhưng lại hiếm hoi trong đời sống hằng ngày của họ.

Chính ở điểm này, tôi nghĩ câu chuyện "kinh tế bạc" cần được hiểu cho đúng. Nếu chỉ nhìn nó như một thị trường tiêu dùng mới của người cao tuổi, chúng ta sẽ sớm biến tuổi già thành một "mảnh đất màu mỡ" để doanh nghiệp khai thác. Nhưng nếu nhìn nó như một chiến lược tổ chức lại đời sống cho một đất nước tiếp tục già hóa dân số, trọng tâm sẽ phải khác: đó là dịch vụ chăm sóc dài hạn, không gian sống có kết nối, cộng đồng thân thiện với người cao tuổi, và những mô hình giúp họ không bị rơi vào cô đơn, không bị bỏ lại ngay trong chính ngôi nhà mình.

Vì vậy tôi cho rằng việc thí điểm các cơ sở chăm sóc người cao tuổi, các mô hình như "làng hạnh phúc", "hội quán cao niên", "câu lạc bộ người cao tuổi" hay cơ sở y tế phức hợp chỉ có ý nghĩa thật sự khi chúng tạo ra một môi trường sống có kết nối.

Ở đó, người già không chỉ được chăm sóc sức khỏe mà còn được sống giữa cộng đồng, có nhịp sinh hoạt, có người trò chuyện và cảm nhận mình vẫn hiện diện trong đời sống xã hội.

Khi ấy, người cao tuổi hẳn nhiên trở thành một nguồn lực quý giá của xã hội - những "pho từ điển sống" mang theo lớp kinh nghiệm được bồi đắp qua cả một đời người.