Từ năm 1980, ý tưởng xây kênh nối sông Đáy - Ninh Cơ được nghiên cứu nhưng bị trì hoãn do thiếu vốn. Năm 2013, cùng thời điểm cải tạo cửa biển Lạch Giang, công trình có thể được xây dựng nhưng giá nguyên vật liệu xây dựng biến động lớn nên Chính phủ phải cơ cấu lại dự án, phân kỳ đầu tư. Sáu năm sau, dự án kênh nối sông Đáy - Ninh Cơ được khởi động lại sau khi được Chính phủ bố trí vốn đầu tư công trung hạn 2021-2025.
Dự án có tên là kênh Nghĩa Hưng với tổng mức đầu tư khoảng 107,19 triệu USD (khoảng 2.500 tỷ đồng), đắt nhất Việt Nam, trong đó vốn vay ODA của Ngân hàng Thế giới hơn 78 triệu USD, vốn đối ứng của Chính phủ trên 28 triệu USD. Riêng khoản vay từ Ngân hàng Thế giới buộc dự án phải hoàn thành trước 30/6/2023.
Đây là kênh đào nội địa có quy mô lớn và hiện đại nhất Việt Nam, nối sông Đáy với sông Ninh Cơ có điểm khởi đầu tại Km8+300 sông Ninh Cơ, tỉnh Ninh Bình; điểm kết thúc tại Km35+450 sông Đáy, tỉnh Ninh Bình. Chiều dài của luồng đường thủy nội địa dài 1,18 Km.
Không phải dầu mỏ, Việt Nam có kho báu khác cả thế giới thèm khát, 80% trữ lượng nằm tại một tỉnh miền TrungVào 1/3/2021, kênh đào Nghĩa Hưng được khởi công gồm các hạng mục chính: Xây dựng kênh nối giữa sông Đáy và sông Ninh Cơ với chiều dài khoảng 1km, chiều rộng đáy kênh 90-100m; Xây dựng âu tàu với kích thước buồng âu rộng 17m, dài 179m, cao độ đáy -7,0m.
Kênh đào Nghĩa Hưng có tính năng: Khi có tàu vào, một bên đóng kín, bên còn lại mở cho tới khi mực nước sông cân bằng với bên trong để tàu qua và ngược lại. Theo đó, mỗi chu kỳ một tàu qua kéo dài khoảng 15 phút, trong đó 2 phút bơm nước để cân bằng phía trong và ngoài sông.
Trong quá trình thi công đào âu tàu, vào ngày 9/11/2021 đã xảy ra hiện tượng sạt lở và trượt trồi tại mái dốc kênh, ảnh hưởng nghiêm trọng đến 5 trụ cầu của đoạn cầu vượt qua kênh. Phạm vi sụt trượt rộng dẫn đến sự di chuyển địa chất, làm suy yếu kết cấu của cầu. Theo Giám đốc Ban Quản lý các dự án đường thủy – người trực tiếp chỉ đạo dự án, sự cố này dẫn đến việc buộc phải phá và làm lại hai trụ cầu.
Do sự cố kỹ thuật (sạt trượt mái dốc đào hố móng) xảy ra, công trình tạm dừng khoảng 2 tháng để khắc phục, kéo theo tiến độ các gói thầu chậm so với kế hoạch ban đầu. Sau đó, các bên liên quan đã tích cực triển khai các biện pháp xử lý triệt để, an toàn và hợp lý; sau khi có các giải pháp cụ thể và điều chỉnh hợp lý, các đơn vị chức năng lập kế hoạch thi công lại và xác định tiến độ phù hợp.
Giám đốc Ban Quản lý các dự án đường thủy, người trực tiếp chỉ đạo dự án cho biết, chỉ ít tháng trước khi đến ngày 30/6/2023, thời điểm đóng hiệp định vay vốn, khối lượng công việc còn rất ngổn ngang. Tuy nhiên, những người thực hiện dự án không có lựa chọn nào khác ngoài tiếp tục.
Dự án sử dụng vốn trong nước còn có cơ hội để tiếp tục thực hiện sau khi kết thúc thời gian theo hợp đồng nhưng với dự án này, thời điểm hoàn thành thi công cũng là lúc kết thúc thời gian hiệp định vay vốn. Do đó, sức ép tiến độ rất lớn, theo Giám đốc Ban Quản lý các dự án đường thủy, người trực tiếp chỉ đạo dự án.
Ngay khi việc xử lý trụ cầu không phát sinh thêm chi phí, do các nhà thầu chấp nhận khắc phục. Tới tháng 3/2023, thời điểm cây cầu hoàn thành cũng là lúc được phép cắt đê, người làm dự án thở phào khi biết dự án chắc chắn về đích đúng tiến độ.
Vào tháng 7/2023, kênh đào Nghĩa Hưng chính thức mở luồng. Sau gần 1 năm mở luồng, kênh đào Nghĩa Hưng mỗi ngày có hàng chục lượt tàu chở hàng, sà lan đi qua rút ngắn thời gian đi lại từ 8 tiếng xuống còn 20 - 30 phút.
Đáng chú ý, kênh đào Nghĩa Hưng được mệnh danh là "kênh đào Panama của Việt Nam" nhờ nguyên lý vận hành âu tàu hiện đại. Âu tàu Nghĩa Hưng có ba cơ chế vận hành: tự động, bán tự động và thủ công để đảm bảo khai thác 24/24 giờ. Cùng với đó, bên trong nhà điều hành sẽ có hệ thống máy tính quan sát. Trong đó, phòng điều khiển được lắp hoàn toàn cửa kính, các hướng nhìn về phía âu tàu.
Tại các màn hình điều khiển, nhân viên quan sát qua camera có thể zoom cận và toàn cảnh ở các điểm khác nhau. Từ đó, toàn bộ quá trình vận hành đều được điều khiển tự động từ trung tâm chỉ huy. Các tàu được hướng dẫn qua kênh bằng hệ thống loa. Tàu có nhu cầu qua kênh có thể đăng ký trước từ hệ thống radar, điện thoại, nếu không đăng ký vẫn có thể thông thủy bình thường.
Việc đưa vào vận hành công trình kênh, âu nối sông Đáy - sông Ninh Cơ tạo thuận lợi cho các tàu tải trọng lớn từ phía nam lên hoặc tàu qua sông biển từ Quảng Ninh, Hải Phòng đi qua, phục vụ vận tải cho cụm cảng thủy Ninh Bình.
