Thiếu điện không còn là bài toán lớn nhất
Theo dõi KTMT trên
Khi điện mặt trời ngày càng dồi dào nhưng không thể xuất hiện vào lúc nền kinh tế cần nhất, lưu trữ năng lượng đang trở thành mắt xích chiến lược mới của hệ thống điện Việt Nam.
Điện mặt trời dư vào giữa trưa nhưng hệ thống điện vẫn phải huy động những nguồn điện đắt hơn vào buổi tối. Nghịch lý đó đang trở thành thách thức mới của ngành điện Việt Nam khi công suất năng lượng tái tạo tăng nhanh hơn khả năng lưu trữ.
Tổng công suất điện mặt trời của Việt Nam đã vượt 19.000 MW, số liệu của Công ty Vận hành hệ thống và Thị trường điện Quốc gia (NSMO) tính đến tháng 4/2026, đưa Việt Nam trở thành một trong những thị trường năng lượng tái tạo phát triển nhanh nhất trong khu vực.
Tuy nhiên, cùng với sự bùng nổ của nguồn điện sạch là một thực tế khác: năng lực lưu trữ của hệ thống vẫn còn rất hạn chế.
Điện mặt trời phát mạnh nhất vào giữa trưa, nhưng nhu cầu điện thường đạt đỉnh vào cuối buổi chiều và đầu giờ tối. Sự lệch pha này khiến nhiều nguồn điện tái tạo phải giảm phát công suất, trong khi hệ thống vẫn phải huy động các nguồn điện có chi phí cao hơn để đáp ứng phụ tải.
Một nghiên cứu của Đại học Đà Nẵng và Công ty Cổ phần Tư vấn Xây dựng Điện 4 (PECC4) cho thấy riêng khu vực Ninh Thuận - Bình Thuận cần hơn 2.100 MW công suất lưu trữ để giảm cắt điện từ điện tái tạo và giảm áp lực lên lưới điện.
Điều đó phản ánh một thực tế mới: bài toán của hệ thống điện không còn nằm ở nguồn phát, mà ở khả năng dịch chuyển điện, từ lúc dư thừa sang lúc cần sử dụng.
Vì sao EVN đẩy nhanh BESS?
Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đang đưa hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS) từ giai đoạn thử nghiệm sang quy hoạch ở quy mô hệ thống, coi đây là giải pháp quan trọng để nâng cao tính linh hoạt của lưới điện.
Theo báo cáo EVN gửi Bộ Công Thương vào tháng 6/2026 về tình hình triển khai BESS phục vụ cấp điện cho miền Bắc, các đơn vị thành viên đang nghiên cứu phát triển khoảng 1.734 MW BESS, dự kiến đưa phần lớn dự án vào vận hành trong giai đoạn 2026-2027.
Trước đó, tại cuộc họp triển khai BESS vào ngày 7/4/2026 tại Hà Nội, Chủ tịch Hội đồng thành viên EVN Đặng Hoàng An, cho rằng BESS cần được nhìn nhận trong tổng thể nhiều vai trò và chức năng, thay vì giới hạn ở mục tiêu phủ đỉnh phụ tải hay giảm quá tải hệ thống điện.
Các đơn vị thành viên của EVN đang nghiên cứu, phát triển khoảng 1.734 MW BESS. Ảnh: PECC2 Những quan điểm trên cho thấy BESS đang được nhìn nhận như một cấu phần của hạ tầng điện hiện đại, thay vì chỉ là công nghệ hỗ trợ điện gió và điện mặt trời.
Theo ông Nguyễn Quốc Văn, Phó Giám đốc Trung tâm Quản lý và Vận hành Nhà máy điện thuộc PECC2, giá trị của BESS nằm ở khả năng phục vụ đồng thời nhiều mục tiêu vận hành, từ lưu trữ điện dư thừa, điều tần, dự phòng công suất đến tối ưu chi phí hệ thống.
Bài toán không nằm ở công nghệ
Ngay khi câu hỏi kỹ thuật dần có lời giải, một câu hỏi khác bắt đầu xuất hiện: ai sẽ trả tiền cho những giá trị mà BESS tạo ra?
Gần đây, EVN đã kiến nghị cơ quan quản lý đánh giá đầy đủ hiệu quả đầu tư trước khi đưa chi phí lưu trữ vào khung giá phát điện đối với các dự án điện mặt trời tích hợp BESS. Nhưng đằng sau đề xuất này là một bài toán kinh tế chưa có lời giải trọn vẹn.
Chi phí đầu tư BESS phát sinh tại từng dự án, nhưng lợi ích lại lan tỏa tới toàn hệ thống điện. Khoảng cách đó khiến việc định giá và thanh toán cho các dịch vụ lưu trữ trở thành một trong những bài toán chính sách lớn nhất trong quá trình chuyển dịch năng lượng.
Xem xét các tranh luận hiện nay, không còn xoay quanh việc có nên phát triển BESS hay không, mà đã chuyển sang: xây dựng cơ chế như thế nào để phản ánh đúng những giá trị mà công nghệ này mang lại, từ giảm cắt giảm năng lượng tái tạo, hạn chế nhu cầu nguồn điện chạy đỉnh, đến nâng cao độ tin cậy cung cấp điện.
Từ hạ tầng điện đến năng lực cạnh tranh
BESS không chỉ là câu chuyện của ngành điện. Nó đang trở thành yêu cầu mới của chuỗi cung ứng toàn cầu. Tại Long An, Tập đoàn Kim Đức đã đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà công suất 2,22 MWp nhằm giảm chi phí năng lượng và phát thải carbon.
Trong khi đó, Lego đang xây dựng nhà máy trị giá hơn 1,3 tỷ USD tại Bình Dương với mục tiêu vận hành bằng 100% năng lượng tái tạo. Đây là nhà máy đầu tiên trên thế giới của tập đoàn được phát triển theo định hướng này.
Những dự án như vậy cho thấy doanh nghiệp ngày càng không chỉ cần điện, mà còn cần nguồn điện xanh ổn định và có khả năng chứng minh nguồn gốc phát thải.
Theo ông Lê Quang Vinh, Giám đốc Quản lý Kênh phân phối của Sigenergy tại Việt Nam, Lào và Campuchia, sự mở rộng của cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), xu hướng giảm chi phí lưu trữ và nhu cầu điện xanh từ các chuỗi cung ứng toàn cầu đang tạo động lực mới cho thị trường BESS.
Trong bối cảnh đó, việc lưu trữ năng lượng không còn đơn thuần là một giải pháp kỹ thuật ngành điện. Nó đang trở thành một phần của năng lực cạnh tranh trong sản xuất.
Theo Quy hoạch Điện VIII điều chỉnh, Việt Nam đặt mục tiêu phát triển từ 10.000 đến 16.300 MW công suất lưu trữ vào năm 2030. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, thách thức lớn nhất hiện nay không còn nằm ở công nghệ mà ở cơ chế thị trường đủ rõ ràng để ghi nhận và thanh toán cho những giá trị mà BESS mang lại.
Nếu giai đoạn vừa qua là cuộc đua xây dựng nguồn điện tái tạo, thì thập niên tới có thể là cuộc đua xây dựng năng lực lưu trữ. Trong hệ thống điện mới, giá trị của một kWh không còn được quyết định khi nó được tạo ra, mà khi nó có mặt đúng lúc nền kinh tế cần sử dụng.
Hải Vân
