Khi ngư dân thành "bà đỡ" cho rùa biển
Một ngày giữa tháng 5/2026, ông Nguyễn Ngọc Nam, Tổ trưởng Tổ cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thủy sản Nhơn Hải, nhắn: "Sắp tới mùa rùa mẹ lên bờ rồi. Các bà đỡ ở Nhơn Hải bắt đầu công việc rồi".
Năm nào cũng vậy, cứ gần mua sinh sản là cả Tổ cộng đồng lại bắt tay cắm biển, giăng lưới, dọn bãi, chuẩn bị sẵn sàng đón những mẹ rùa lên bờ.
Khu vực bãi cát ở Mũi Cồn được khoanh vùng để bảo vệ các tổ trứng rùa biển.
Hơn 1.000m2 bãi cát mịn ở Mũi Cồn, khu phố Hải Đông (làng chài Nhơn Hải, phường Quy Nhơn Đông) được khoanh lại làm nơi ở cho rùa mỗi mùa sinh sản. Rùa mẹ lên cát đẻ trứng rồi men theo sóng nước ra khơi. Những quả trứng gửi lại nơi bãi cho những "bà đỡ" ở làng chài Nhơn Hải - thành viên các Tổ cộng đồng chuyển vào khu vực được khoanh vùng. Trứng ấp từ 45-60 ngày trong cát, với sự theo dõi và bảo vệ của "bà đỡ" cho đến nở thành rùa con lạch bạch tìm về với biển. Nghe thì đơn giản, nhưng để có được hành trình đó phía là cả một quá trình hỗ trợ thầm lặng của cộng đồng ngư dân nơi đây.
Hằng năm, tổ cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thủy sản Nhơn Hải phối hợp với các đơn vị đồng hành, người dân địa phương làm sạch bãi biển, tạo môi trường an toàn cho rùa trong mùa sinh sản.
Người được bà con Nhơn Hải gọi vui là "bà đỡ" của rùa biển là anh Nguyễn Tôn Xuân Sáng - thành viên tổ cộng đồng, tổ trưởng tổ đỡ đẻ cho rùa. Cái tên này xuất phát từ một thực tế là bất kể giờ nào, ngày nào, hễ nghe tin có rùa mẹ lên bờ tìm đẻ trứng là anh có mặt.
"Nhiều thì trên 100 trứng, ít thì vài chục trứng. Chỉ khi nào mẹ rùa đẻ xong, men theo sóng về khơi xa thì chúng tôi mang trứng vào ụ cát để ấp. Từ lúc đó đến lúc rùa nở, các thành viên trong tổ cộng đồng thay nhau canh thời gian chờ rùa nở ra rồi đưa chúng ra biển. Chờ rùa mẹ đẻ vài tiếng, chờ rùa con nở vài tháng, chỉ mong được 10-20% số trứng nở thành con là vui rồi", anh Sáng nói.
Anh Nguyễn Tôn Xuân Sáng - "bà đỡ" của rùa biển.
Anh Sáng kể, hồi đầu anh còn phải "đỡ đẻ online" khi phát hiện rùa mẹ lên bờ đẻ trứng. Lúc đó anh vừa khoanh cát, vừa quan sát rùa mẹ, vừa gọi điện nhờ các chuyên gia của IUCN (Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên thế giới) hỗ trợ. "Vậy mà cũng suôn sẻ", anh cười và nhớ lại chuyện lần đầu làm "bà đỡ" cho rùa. Giờ thì anh và nhiều thành viên khác trong tổ đã thành thạo. "Cái quan trọng nhất là rùa vẫn cần môi trường an toàn, ít bị con người tác động", anh Sáng nói.
Các thành viên tổ cộng đồng cắm cọc, giăng lưới để khoanh vùng khu vực làm tổ cho rùa đẻ trứng.
Thay đổi lớn nhất đó là ý thức của người dân địa phương nơi đây. Nói như ông Nguyễn Xuân Hiển, một người dân ở khu phố Hải Đông, kỹ thuật là một, phần quan trọng là nhận thức của bà con đã góp phần tạo nên một mái nhà an toàn cho rùa biển nơi đây.
"Trước đây, bà con chưa quan tâm nhiều tới bảo tồn rùa biển, thậm chí nhiều người còn lấy cả trứng rùa. Nhưng từ khi được tuyên truyền về bảo tồn động vật biển quý hiếm, bảo vệ hệ sinh thái biển, bà con ý thức hơn và chung tay giữ gìn. Kể từ đó, biển lành, rùa lại tìm về đẻ trứng. Chúng tôi vui lắm", ông Hiển nói.
Rùa mẹ lên bãi đẻ trứng vào mùa sinh sản năm 2024. Ảnh: Xuân Sáng
Nói về điều này, ông Nam chia sẻ thêm, những năm gần đây, rùa tìm về bãi đẻ ở Nhơn Hải trong khoảng thời gian từ tháng 5 đến tháng 9. Từ năm 2020 đến nay, rùa biển lên Hòn Khô, Mũi Cồn đẻ trứng. Năm nhiều, năm ít nhưng đó cũng là tín hiệu tích cực cho thấy công tác bảo tồn rùa biển ở địa phương thay đổi đáng kể.
"Năm 2024 rùa về đẻ nhiều, năm 2025 không có, năm 2026 chúng tôi đang chờ. Rùa biển lên bờ đẻ tùy thuộc vào nhiều yếu tố, nhưng điều quan trọng đó là sự cảm nhận về môi trường biển an toàn. Do vậy, chúng tôi rất quan tâm việc giữ gìn môi trường biển, tuyên truyền bà con hạn chế các hoạt động gần khu rùa hay tìm về để tạo sự an tâm cho rùa", ông Nam nói.
Từ câu chuyện bảo tồn rùa biển đến sản phẩm du lịch độc đáo
Theo Chi cục Thủy sản tỉnh Gia Lai, từ năm 2018 đến nay, rùa biển liên tục tìm về đẻ trứng ở nhiều bãi biển như: Hòn Khô, Mũi Cồn (Nhơn Hải), Kỳ Co (Nhơn Lý), Nhơn Châu... Rùa biển có đặc tính di cư hàng nghìn cây số để quay về đúng nơi mình sinh ra mà đẻ trứng. Trong đó, Hòn Khô, Mũi Cồn (Nhơn Hải, phường Quy Nhơn Đông) được xác định là bãi đẻ của loài rùa xanh (ngư dân hay gọi là Vích), một trong số ít bãi đẻ của rùa biển đất liền còn sót lại ở Việt Nam.
Anh Sáng cùng các thành viên trong tổ cộng đồng hỗ trợ rùa biển ấp nở thành công, đưa rùa con về với biển. Ảnh: Xuân Sáng
Ông Nguyễn Hữu Nghĩa, Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản, cho biết, từ năm 2016 đến nay, ngư dân địa phương đã chủ động báo tin, tham gia thả và cứu hộ 49 con rùa biển; từ Kỳ Co, Mũi Cồn đến Nhơn Châu, các ngư dân cùng các tổ cộng đồng bảo vệ được 16 ổ trứng với 674 rùa con về biển an toàn. Kết quả này có được nhờ vào Chương trình bảo tồn bãi đẻ rùa biển dựa vào cộng đồng do IUCN tài trợ giai đoạn 2015 – 2018, qua đó hình thành các tổ cộng đồng và đội ngũ khuyến ngư viên địa phương gắn bó với công tác bảo tồn cho đến bây giờ. Từ Nhơn Hải, các hoạt động bảo tồn động vật biển quý hiếm đã lan tỏa ra khắp các vùng biển trong tỉnh.
Một góc làng chài Nhơn Hải bắt đầu vào mùa du lịch.
Và câu chuyện bảo tồn ấy dần dần trở thành một điều thu hút, kéo du khách tìm về địa phương. "Nhiều du khách khi biết được các hoạt động bảo tồn rùa biển, họ đã ngỏ ý muốn đặt tour về xem, nhiều người đã nhắn trước cho tôi khi nào rùa biển đẻ hãy gọi họ; khi nào có hoạt động bảo vệ môi trường, thu gom rác dưới biển, trên bờ hãy gọi cho họ. Du khách không chỉ đến Nhơn Hải để xem biển đẹp mà họ đã trở thành tình nguyện viên cùng tham gia các hoạt động với Tổ cộng đồng", ông Nam nói.
Du khách tìm về Nhơn Hải trong mùa du lịch biển với những trải nghiệm mới mẻ và còn được nghe câu chuyện bảo tồn hệ sinh thái biển nơi đây.
Ông Bùi Duy Ninh, Phó Chủ tịch UBND phường Quy Nhơn Đông, cho hay, các hoạt động bảo tồn rùa biển, bảo vệ rạn san hô - mái nhà của biển ở vùng biển Nhơn Hải - không phải chỉ vì du lịch, mà đây chính là cách cộng đồng cư dân ven biển giữ gìn sinh kế của mình.
"Từ góc nhìn này, chính quyền địa phương đồng hành với cư dân nơi đây bằng cách xây dựng các chính sách hỗ trợ phát triển du lịch bền vững, du lịch cộng đồng. Xúc tiến quảng bá hình ảnh du lịch bền vững của địa phương không phải bằng cách biến bãi đẻ của rùa thành điểm check-in mà là để kể những câu chuyện đằng sau đó cho du khách nghe - câu chuyện về một hệ sinh thái biển được bảo vệ, giữ gìn cho muôn đời sau", ông Ninh nói.
Trong góc nhìn của một đơn vị lữ hành, bà Hoàng Thu Sen, Giám đốc Vietravel Quy Nhơn, một đơn vị đồng hành hàng năm với Tổ cộng đồng trong các hoạt động bảo vệ môi trường biển ở Nhơn Hải, cho hay, với định hướng phát triển du lịch bền vững, doanh nghiệp nhận thức sâu sắc rằng phát triển du lịch bền vững và bảo tồn thiên nhiên là hai mục tiêu không thể tách rời. Đồng hành cùng Tổ cộng đồng cũng là cách để đơn vị tham gia tích cực hơn vào các hoạt động bảo vệ môi trường.
Mỗi năm Việt Nam có hơn 1.000 cá thể rùa biển bị đánh bắt không chủ ý
