Con đường Mặt trời của đế chế Inca

Thuyền sậy totora bồng bềnh trên hồ Titicaca - Ảnh: B.D.Đ.

Những vị vua Inca biết tôn trọng các vị thần địa phương tại những nơi chinh phục, nhưng họ cũng yêu cầu người dân trên lãnh thổ mình phải thờ chung vị Thần Mặt trời.

Sự thống nhất tư tưởng này thể hiện qua các công trình kiến trúc phi thường dọc theo dãy núi thiêng của đế chế. Tại các pháo đài hay các khu phức hợp tôn giáo với những tháp đá vươn cao lên trời, tất cả đều mang dấu ấn Thần Mặt trời.

Từ hồ thiêng đến TP trên mây

Tôi bắt đầu hành trình từ hồ Titicaca, ở cao độ 3.800m so với mực nước biển, như tấm gương khổng lồ phản chiếu bầu trời xanh thắm của dãy Andes.

Trên những hòn đảo nổi Uros là bóng dáng những chiếc thuyền truyền thống làm hoàn toàn từ cây sậy totora, một loại cây mọc dồi dào trên mặt nước rộng lớn.

Tôi nhớ cảm giác đi thuyền độc mộc người Tày trên hồ Ba Bể. Mặc dù trải nghiệm khác nhau, vì thuyền sậy không cứng cáp như gỗ mà khá nhẹ, bồng bềnh và êm ái như đang trên tấm nệm rơm.

Thuyền totora lướt đi yên tĩnh, tôi nghe thấy cả tiếng sậy cọ xát vào nhau khẽ khàng và tiếng nước vỗ mạn thuyền. Ở đây, không khí cực kỳ loãng và trong vắt. Ngồi trên chiếc thuyền vàng óng giữa làn nước xanh ngắt, tôi như đang lạc vào thế giới cổ đại.

Đối với người Inca, hồ thiêng Titicaca không chỉ nguồn nước nuôi sống, mà còn là cái nôi nền văn minh vĩ đại. Theo truyền thuyết, vị thần quyền năng đã phái con trai và con gái xuống đảo Mặt Trời giữa hồ.

Từ đó, họ bắt đầu cuộc di cư thiêng liêng theo dòng sông Vilcanota để tìm vùng đất hứa, nơi những "cây vàng" mọc sâu vào lòng đất. Con đường này đã định hình đế chế Inca rộng lớn, trải dài từ Colombia đến Chile.

Theo cung đường huyền thoại đó, tôi ghé thăm những công trình quan trọng được căn chỉnh theo vị trí Mặt trời và các vì sao.

Men theo đèo La Raya cao hơn 4.000m, nơi có phong cảnh núi non Andes hùng vĩ và những chú lạc đà lama, alpaca đặc trưng vùng Nam Mỹ, tất cả con đường đều dẫn đến Machu Picchu - TP trên mây - được xây dựng cách đây sáu thế kỷ.

Nhìn từ xa, nơi đó trông như treo trên dãy núi thiêng, bao quanh là màn sương mây huyền ảo. Khi xây TP, người Inca không phá vỡ đường nét ngọn núi mà nương theo nó.

Những người thợ Inca sống trong vùng đất thường động đất, họ đã phát triển một kỹ thuật ghép đá khô, không sử dụng vữa. Các khối đá granite được lắp ráp chính xác đến mức tờ giấy mỏng cũng không thể lọt qua.

Các khối đá được mài gọt chính xác để khớp vào nhau tuyệt đối. Khi động đất, các khối đá "nhảy múa" rung lắc rồi tự trở về vị trí cũ thay vì nứt vỡ như tường gạch cứng nhắc.

Chính kỹ thuật này đã giúp Machu Picchu chống chọi được rung chấn trong nhiều thế kỷ, trong khi các công trình xây dựng theo kiểu thuộc địa sau này lại sụp đổ.

Dòng người tham quan cột đá thiêng Intihuatana - Ảnh: B.D.Đ.

Cột đá "neo giữ Mặt trời"

Trái tim tâm linh Machu Picchu nằm ở điểm cao nhất khu vực linh thiêng là cột đá Intihuatana, tiếng bản địa có nghĩa là "nơi neo giữ Mặt trời".

Theo các tư liệu sử học, cột đá thiêng được các nhà chiêm tinh Inca sử dụng xác định thời gian. Vào ngày xuân phân hoặc thu phân, cột đá này không hề đổ bóng.

Ngoài ra, đó còn là nơi các thầy tế thực hiện nghi lễ thiêng liêng ngày đông chí. Họ tin cách đó có thể "neo giữ Mặt trời", ngăn không cho vị thần rời khỏi Trái đất vĩnh viễn, đảm bảo ánh sáng và hơi ấm trở lại để nuôi dưỡng mùa màng.

Intihuatana là một trong những cấu trúc nguyên vẹn nhất còn sót lại vì trong cuộc thuộc địa, người Tây Ban Nha đã không tìm thấy Machu Picchu. Tuy nhiên, biểu tượng vượt thời gian đó đã phải chịu tổn thương vĩnh viễn vào năm 2000.

Quá trình quay phim quảng cáo cho hãng bia địa phương, một cần cẩu bị đổ sụp, va đập mạnh làm vỡ một góc quan trọng của cột đá thiêng.

Các chuyên gia đã cố sửa chữa bằng loại nhựa đặc biệt trộn bột đá, nhưng vết nứt vẫn có thể nhìn thấy và giá trị lịch sử nguyên bản đã bị xâm hại.

Sự việc gây ra làn sóng phản đối dữ dội từ các nhà khảo cổ học và người dân Peru. Nhiều người cho rằng việc cho đưa thiết bị nặng vào di tích là sai lầm nghiêm trọng của Viện Văn hóa quốc gia Peru.

Sau sự cố này, quy định quay phim và sử dụng thiết bị cơ giới tại Machu Picchu đã cực kỳ khắt khe để bảo vệ sự toàn vẹn di sản.

Trên hết, đó vẫn là lời nhắc nhở đau lòng về sự "mong manh" của di sản trước bất cẩn của con người.

Một công trình trường tồn hàng thế kỷ bão tố và động đất lại bị hư hại bởi khoảnh khắc thiếu chú ý. Tai nạn cho thấy tác hại việc khai thác di sản quá mức và buộc UNESCO phải có chính sách nghiêm ngặt hơn.

Dòng người chờ đợi

Hiện tại, việc tham quan kỳ quan kiến trúc thế giới này không phải dễ dàng. Tôi đã chứng kiến du khách xếp hàng nhiều km từ 9h tối, họ ngủ luôn trên phố để đợi mua được vé vào sáng hôm sau.

Tôi thì chuẩn bị trước nhiều tháng vì biết những tuyến tham quan có số vé cực kỳ hạn chế. Nhất là tới thăm Intihuatana, chỉ được phép vào trong ba tiếng đầu buổi sáng. Sau đó, khu vực đóng cửa để bảo tồn.

Từ sáng sớm, mặc dù đã sẵn vé, tôi vẫn phải chen chúc giữa dòng người chật kín, xếp hàng chờ lên xe buýt tại chân núi. Cảm giác ban đầu bất tiện, nhưng hướng dẫn viên bản địa giải thích rằng: sự tự do quá mức của du khách đã làm công trình xuống cấp.

Với họ, việc kiểm soát nghiêm ngặt khu di tích là tất yếu. Các công trình đá Inca dù vững chãi trước động đất nhưng lại dễ tổn thương trước sự mài mòn hóa học từ mồ hôi tay và sự va chạm liên tục của con người, chưa kể nhiều du khách leo trèo chụp ảnh không hề tôn trọng TP thiêng liêng.

Nền đất tại những khu ruộng bậc thang cũng đang dần sụt lún do lượng người quá đông. Vì thế, việc kiểm soát lộ trình và số lượng khách tham quan giúp giảm thiểu các tác động trực tiếp lên mặt đá.

Qua câu chuyện của những di sản Inca, tôi thấy rằng chỉ có sự kiểm soát nghiêm ngặt đi kèm với mô hình tham quan có trách nhiệm và sự tham gia sâu sắc của cộng đồng mới có thể giúp "Con đường Mặt trời" tiếp tục tỏa sáng.

Tôi chia tay dãy Andes hùng vĩ, nơi có những chú lạc đà lama, alpaca ngộ nghĩnh và những chiếc thuyền totora trôi lững thững trên mặt hồ Titicaca. Bầu không khí thiêng liêng cùng những công trình vĩ đại đã để lại ấn tượng khó phai trong tôi về trí tuệ và sự khiêm nhường của người Inca trước thiên nhiên.

Việc bảo tồn những "mảnh ghép" này không chỉ đơn giản là giữ gìn những khối đá xưa hay những hòn đảo nổi, mà là neo giữ một triết lý sống bền vững, thứ mà trong cuộc sống hiện đại ta đang khao khát tìm lại.

Sáng sớm trong veo và huyền ảo ở Machu Picchu - Ảnh: B.D.Đ.